ماڻهن جي معيشت

چوندا آهن ته غربت کي لخ لعنت آهي، ڇاڪاڻ جو غربت به اميريء جيان قسمت جو چڪر آهي جيڪو غريب کي غريب ترين ۽ امير کي امير ترين بڻائي ٿو. غريب غربت جي گھاڻي مان نڪرڻ جا ڪيترا ئي وس ڪري پر غربت انجون سڀ راهون روڪيو ڇڏي. غريب وٽ نه پنهنجواجهو، رڳو اٽي لپ ۾ پورو، نه صحت جي سهولتن تائين سندن رسائي ، جي ٻارن کي اسڪول موڪلين ته گھر ڪيئن هلائين، جي سرڪاري اسڪول موڪلين ته ڇوڪرا ٻاهر ڪم ڪري جيڪي کڻيو اچن سوڪير ڪمائي ۽ ڇوڪريون جيڪي گھر سنڀالي ويٺيون آهن سو ڪير ڪري؟ غريب چو کنڀو ورتو پيو آهي ۽ انکي هو پاڻ توڙي سڄو معاشرو سندس تقدير سمجهي ٿو. “ لکيئي منجهان ليک، ذرو ضايع نه ٿئي.” غريب ڄڻ روز اول کان غربت جو ليک پنهنجي حصي ۾ لکرائي کڻي آيو آهي ۽ کيس سڄي حياتي ان جو بار ڍوئيندي ئي گھارڻو آهي. هڪ پاسي  مهانگائي جو جن ته ٻئي پاسي وڏيري جي لانگ ته ٽئين پاسي نه رائي نه رسائي ۽ چوٿين پاسي اڳتي اچڻ ۽ زندگي کي بهتر بنائڻ جي موقعن جي اڻهوند ۽ پهچ نه هئڻ انکي هر اڀرندڙ ڏينهن ۾ وڌ کان وڌ ڪمزور پيو بڻائي. ڇا اهو سندس نصيب آهي؟ ڇا چڱي قسمت ۽ قدرت به غريب لاءِ نه آهن ؟ ڇا غريب لاء اهو ئي بهتر آهي ته اهو پنهنجي قسمت جي لکئي کي قبول ڪري ،پنهنجي سوڙ آهر پير ڊگھيري ۽ رب جي رضا تي راضي رهي؟

تازو ڊيووس، سوئٽزرلينڊ ۾ عالمي اقتصادي فورم جي موقعي تي آڪسفيم پاران هڪ تحقيقي رپورٽ جاري ڪئي ويئي آهي، جنهن جو عنوان آهي “ 99 سيڪڙو جي اقتصاديات”. ان رپورٽ ۾ دنيا جي دولت ڪٿي پئي ڪٺي ٿئي ۽ ڪيئن پئي ڪٺي ٿئي ۽ انکي ڪير ڪيئن پيو خرچ ڪري ان بابت ڇرڪائيندڙ انڪشاف ڪيا ويا آهن. ان رپورٽ جي ڊيٽا تي آڪسفيم مسلسل ٽي سال ڪم ڪيو آهي. اهو ڊيٽا جڳ مشهور رسالن فاربس ۽ ڪريڊٽ سوسي کان حاصل ڪيو ويو آهي.

تقريبن چار سال اڳ، عالمي اقتصادي فورم پڻ ان ڳالھ جي نشاندهي ڪري چڪو آهي ته سموري دنيا جي سماجي استحڪام کي سڀ کان وڏو خطرو معاشي ۽ اقتصادي اڻبرابري جوآهي. ساڳئي ريت، عالمي بينڪ به پنهنجي غربت ختم ڪرڻ واري حدف کي گڏيل خوشحالي سان جوڙيو آهي. دنيا جي اڳواڻن پائيدار ترقيء جا حدف ، جيتوڻيڪ مڙني ملڪن لاءِ هڪجهڙا طئي ڪيا آهن ، توڙي اهي ترقي جي ڪهڙي به ڏاڪي تي هجن. انهن حدفن ۾ حدف 10 دنيا مان اڻبرابري ختم ڪرڻ بابت آهي. سوال اهو ٿو اڀري ته انهن سمورين ڪوششن جي باوجود به دنيا ۾ امير ۽ غريب جو فرق ڇو وڌندو پيو وڃي؟ ڇو اڄ جهڙي  تيز ترقي جي ڊوڙ واري ايڪويهين صديء ۾ به نون مان هڪڙو ماڻهو لنگھڻ سمهڻ تي مجبورآهي؟

رپورٽ چوي ٿي ته آڪٽوبر 2015 جي ڊيٽا مطابق دنيا جي امير ترين آبادي ، دنيا جي ڪل آبادي جو فقط هڪ سيڪڙو آهي. يعني هڪ سيڪڙي وٽ ايتري دولت گڏ ڪيل آهي جيتري باقي دنيا جي 99 سيڪڙي وٽ آهي.

تازي ڊيٽا موجب  دنيا جي فقط اٺ (8 ) ماڻهن وٽ ايتري دولت آهي جيتري دنيا جي غريب ترين اڌ آبادي وٽ آهي.اهي اٺ ئي مرد آهن ۽ انهن اٺن ماڻهن مان ڇھ آمريڪي آهن، هڪڙو اسپيني آهي ۽ هڪڙو ميڪسيڪي آهي، جڏهن ته مجموعي طور تي غريب ماڻهو مقروض آهن. ماهر ان کي اڻ برابري جو بحران ڪوٺين ٿا.

ماهرن جو چوڻ آهي ته جيڪڏهن دولت ڪٺي ڪرڻ جي اها ئي رفتار رهي ته ايندڙ ويهن سالن ۾ ، فقط 500 ماڻهو تقريبن 2.1 ٽرلين ڊالر پنهنجي وارثن کي منتقل ڪندا. اهو پئسو انڊيا جهڙي ملڪ، جنهن جي آداني 1.3 ملين آهي، ان جي سالياني مجموعي ملڪي پيداوار کان به گھڻو آهي.

انگ اکر ٻڌائين ٿا ته 1988 کان 2011 جي وچ۾ 10 سيڪڙو غريب ترين ماڻهن جي آمدني هر سال ٽن ڊالرن کان به گھٽ وڌي آهي ، جڏهن ته فقط هڪ فيصد امير ترين ماڻهن جي آمدني 182 ڀيرا وڌي آهي.

دنيا جو مشهور ماهرِ اقتصاديات ٿامس پڪٽي جي تجزئي موجب آمريڪا ۾ گذريل ٽيهن سالن ۾ 50 سيڪڙو غريب ترين ماڻهن جي آمدني ۾ ڪو به اضافو ناهي ٿيو جڏهن ته امير ترين هڪ سيڪڙي جي آمدني 300 ڀيرا وڌي آهي.

ويٽنام ملڪ جو امير ترين شخص جيترو هڪڙي ڏينهن ۾ ڪمائي ٿو اوترو ان ملڪ جو غريب ترين شخص ڏهن سالن ۾ به ڪمائي نٿو سگھي.

فنانشل ٽائيمز اسٽاڪ ايڪسچينج 100 ، جيڪا لنڊن اسٽاڪ ايڪسچينج جي 100 وڏين ڪمپنين جي ڪاروبار کي برطانوي قانونن مطابق هلائي ٿي، تنهنجو چيف ايگزيڪيوٽوآفيسر جي سال جي ڪمائي بنگلاديش جي گارمينٽ فيڪٽرين ۾ ڪم ڪندڙ ڏھ هزار مزدورن جي ڪمائي جي برابر آهي.

اڄ جو هي جديد ترين دور ، جنهن کي انساني ترقيء جو سونهري دور ليکيو وڃي ٿو، جيڪو سائنس ۽ ٽيڪنالاجيء جا ڏاڪا برق رفتاري سان پيو اڪري، اهو دراصل هڪ امير ترين دور آهي جنهن ۾ ڪرپشن ۽ سماجي مسئلن جو هڪ ٻرندڙ جبل پيو پچي.

ڇا اهو اڻبرابري جو بحران قدرتي آهي؟ غريب جو نصيب آهي يا اهو ان قاتل ۽ ظالم نظام جو نتيجو آهي جنهن چند ماڻهن جي هٿن ۾ سموري انسانذات جي تقدير ڏيئي ڇڏي آهي؟ هي سرمائيداري نظام کڻي ڪيڏو به پاڻکي ترقي يافته ڪوٺائي پر اهو معاشرو جنهن ۾ فقط ڪي چند آڱرين تي ڳڻڻ جيترا ماڻهو پراميد هجن پر باقي دنيا خوف، محرومي ۽ احساس ڪمتري ۾ مبتلا هجي، انکي ڪنهن به ريت صحتمند نظام ۽ معاشرو نٿو ڪوٺي سگھجي.

نيو لبرل ازم جو نظريو ان سڄي استحصالي نظام پٺيان ڪارفرما آهي، جيڪو چند مفروضن تي بيٺو آهي. پر وقت ثابت ڪيو آهي ته سندس اهي سمورا مفروضا سطحي ۽ ٺڳي جو ٺاھ آهن.

1.فري مارڪيٽ

نيو لبرل ازم جو بنيادي مفروضو فري مارڪيٽ اڪانامي آهي يعني مارڪيٽ هميشه صحيح   هوندي آهي ۽ حڪومتن کي  گھرجي ته اهي ان ۾ گھٽ کان گهٽ مداخلت ڪن ته جيئن مرڪيٽ وڌي ويجهي. حڪومت جي بيجا مداخلت مارڪيٽ کي سست بڻائي ٿي ۽ انجي رفتار گھٽائي ٿي. انجو نتيجو اڄ اسانجي سامهون مارڪيٽ مافيائن جي صورت ۾ آهي، جيڪي ملڪي توڙي عالمي سطح تي اجگر بلائن جيان سڀ ڪجھ ڳڙڪائڻ لاءِ آتيون آهن. انهن مافيائن کي فري مارڪيٽ، فري اڪانامي، ورلڊ ٽريڊ آرگنائزيشن ۽ اهڙن ڪيترن عالمي بخملن ۾ ويڙهي پيش ڪيو ٿو وڃي. نتيجو امير امير ترين ۽ غريب غريب ترين!

2. منافعو اولين شرط آهي

نيو لبرل ازم جو ٻيون مفروضو اهي ته ڪارپوريشنن يا وڏين ڪمپنين کي هر قيمت تي منافع ڪمائڻ ۽ انکي پنهنجي حصيدارن کي ڏيڻ جي ضرورت آهي. ان معاوضي ڪمائڻ خاطر اهي وڏيون ڪمپنيون پنهنجي مزدورن، آبادگارن ۽ اڪرو ڪندڙن تي دٻاءُ اجهن ٿيون ۽ ٽيڪس چوري جا نت نوان طريقا ڳولهي لهن ٿيون.

3. انفراديت خوشحالي ۽ ڪاميابي جي نشاني آهي

نيو لبرل ازم جو هڪڙو مفروضو اهو پڻ آهي ته انفراديت کي هٿي ڏجي ڇاڪاڻ جو انفرادي دولت خوشحالي ۽ ڪاميابي جي نشاني آهي. فردن کي فقط پنهنجو پاڻ لاءِ  جيئڻ گھرجي. ان قسم جي سوچ جو ڪنهن به ريت انبرابري سان ڪوبه واسطو نه آهي ڇاڪاڻ جو هر فرد کي پنهنجي زندگي ٺاهڻ ۽ دولت ڪمائڻ جو حق حاصل آهي. ان مفروضي جو ئي نتيجو آهي جو اڄ فقط اٺن فردن جي هٿن ۾ باقي اڌ آبادي جيتري دولت آهي.

4. مجموعي قومي پيداوار ۾ اضافو

نيو لبرل ازم جو چوڻ آهي ته پاليسي سازي جو بنيادي مقصد مجموعي قومي پيداوار ۾ اضافو هئڻ گھرجي. جڏهن ته جي ڊي پي ۾ سموري دميا جي عورتن جو بنا معاوضي واري ڪم جو ڪو ڪاٿو ڪونهي، جيڪو اها گھر ۾ به ڪري ٿي ته پنهنجي ٻنين تي به ڪري ٿي ۽ پنهنجي مال کي سنڀالڻ لاءِ به ڪري ٿي. وقت ثابت ڪيو آهي ته فقط اهو معيار ڪنهن به ريت ڪنهن ملڪ جي خوشحالي جو ڪاٿو لڳائڻ لاءِ ڪافي نه آهي. مثلن زمبيا جي جي ڊي پي ته وڌي آهي پر اتي غريبن جي انگ ۾ واڌارو آيو آهي.

5. صنفي برابري

نيو لبرلازم جو هڪڙو مفروضو اهو به آهي ته اهو نظام صنفي طور غيرجانبدار آهي. جڏهن ته جي ڊي پي ۾ عورت جي اڻٿڪ محنت جو ڪو شمار ئي نه آهي. فيض احمد فيض چيو آهي “ همين ڪيا برا ٿا مرنا اگر ايڪ بار هوتا”. عورت جي ان سموري حصي کان سواءِ معيشت جو ڦيٿو هلي ئي نه ٿو سگھي.

 6. لامحدود قدرتي وسيلا

نيو لبرلازم جا ساٿاري ماحول کي محفوظ ڪرڻ جون ڳالهيون ڀلي کڻي ڪيڏيون به وڏيون ڪن پر سندن عملن اهو ظاهر ڪيو آهي ته اهي فقط نفعوڪمائڻ خاطر هن ڌرتي ماءُ جا محدود وسيلا بيدريغ استعمال ڪن ٿا ۽پنهنجن ڪارخانن  هلائڻ لاءِ ماحولياتي استحصال ڪن ٿا.

آمريڪا جيڪو دنيا جو وڏو ڪارخانيدار آهي ۽ سموري دنيا ۾ ڪاربن ڦهلائڻ جو ذميدار آهي سو اڄ اقوام متحده ۾ ماحولياتي ڪنوينشنن ۽ ڪيوٽو پروٽوڪول تي صحيح ڪرڻ لاءِ آماده ئي نه آهي.

جتي نيو لبرلازم جهڙا غريب دشمن نظريا پلجن ٿا اتي انسانن جي ڳالھ ڪندڙ سوچون به موجود آهن. ماڻهن جي معيشت جو نظريو هڪ اهڙي ئي ڳالھ پيش ڪري ٿو ته:

. حڪومتن کي 99 سيڪڙي لاءِ ڪم ڪرڻ گھرجي ۽ نڪي هڪ سيڪڙي لاء

. حڪومتون ماڻهن سان تعاون ڪن ۽ نڪي اميرن لاءِ ٽيڪس جون آماجگاهون بڻجن ۽ انهيءَ ڏس ۾ هڪ ٻئي سان مقابلي بازي ڪن جنهن ۾ اهي پنهنجي ملڪي سالميت کي به داءُ تي لڳايو ڇڏين. مثلن چند ڏوڪڙن جي عيوض امير ڪيترن ملڪن جي شهريت وٺي سگھن ٿا، اتي رهي سگھن ٿا ۽ ڪاروبار ڪري سگھن ٿا.

. ڪمپنيون سڀني جي فائدي لاءِ ڪم ڪن ، رڳو پنهنجي حصيدارن جي منافعي وڌائڻ لاءِ نه.

. انتهائي غربت جو خاتمو تڏهن ئي ممڪن آهي جڏهن دولت گڏ ڪرڻ جي نظام کي ئي پاڙان پٽجي ۽ اهڙو نظام جوڙجي جنهن ۾ چند هٿن ۾ دولت گڏ نه ٿئي.

. نظام اهڙو هجي جيڪو مرد ۽ عورت لاءِ هڪجهڙا موقعا فراهم ڪري ۽ انکي برابر ڪري ليکي

. ٽيڪنالاجي غريب جي فائدي لاءِ هجي ۽ نڪي انکي وڌيڪ غريب بنائڻ لاءِ.

. ماڻهن جي معيشت معني اهڙي معيشت جيڪا ماحولياتي طور پائيدار ترقي ۽ مستقبل جي ضامن هجي.

. ماڻهن جي معيشت جو مطلب آهي ته فقط جي ڊي پي ۾ اضافو ڪافي نه آهي پر جيڪو حقيقت ۾ اهم آهي انکي ڏسڻ گھرجي ۽ ليکڻ گھرجي.

اها ئي هڪ مثبت  سوچ آهي ۽ بهتر مستقبل جي ضمانت آهي ڇاڪاڻ جو فقط چند ماڻهن جي هٿن ۾ پنهنجو مستقبل ڏيئي ڇڏڻ خطرناڪ ٿيندو.

موسم کی طرح تم بھی بدل ہی گئے


ھمارے گویا پیدا ھونے سے پہلے سے یہ بات عام فہم تھی کہ دیہات کے لوگ بڑے طاقتور اور جانٹھے ہوتے ھیں کیونکہ وہ اصلی دودہ ، گھی اور مکھن کھاتے ہیں اور پھل اور سبزیاں خود اگاتے اور کھاتے ہیں۔ دادی اماں ، امی کو منع کرتی تھیں کہ بہو بچون کو ڈبے کا دودہ کبھی نہ دینا۔ شہرون کے بچے ڈبے کا دودہ پی پی کر ڈبہ بن جاتے ہیں۔ جب ہم بڑے ہوئے اور گائوں گوٹھوں میں جانا ہوا تو ھمارے سامنے تو کچھہ اور ہی انکشافات ہوتے چلے گئے۔ زرد چہرے، عورتوں اور بچوں میں خون کی کمی واضع نظر آ رہی تھی۔ پچیس سالہ عورت، چالیس کی دکھائی دیتی ۔ بغیر وقفہ کے ہر سال بچہ پیدا کرنا تو خدا کی دین پر جو جنے وہ پالے کے اصول پر پورا گھراور گھرداری بھی اسی کا ذمہ۔ کھانے کا عالم یہ کہ تین وقت تو کجا دو وقت بھی پورا کھانا میسر نہیں۔ کہیں اس کی وجہ غربت نظر آئی تو بعض جگہ بے جا سستی ۔ مل جل کر رہنے میں برکت تو بڑی ہے پر ایک دوسرے کے حسد میں ، کام بھلا کرے تو کون کرے؟ ناشتے میں روٹی، مکھن، لسی اور ساگ اب زمانہ قدیم کی بات ٹھری۔ چائے کے پیالے پاپون کے ساتھ کھا کرہر کوئی خود کو شہری بابو سمجھتا ہے۔ یہان تک کہ بچوں کے فیڈرون مین بھی ہمیں چائے نظر آئی ۔ دوپہرمیں اکثر صرف روٹی ہی پکتی ہے۔ پھر ہر ایک کی مرضی کہ باہر سے پکوڑے لے آئے یا سموسہ یا پھر اچارکے ساتھ گذارا کرے۔ کبھی اگرخاتون خانہ کا موڈ ہوا تو ہو سکتا ہے کہ آلو فرائی مل جائیں ورنہ اپنا اپنا زور بازو آزمانہ ہے۔ 
تا زی سبزی نہ اگانے سے کوئی خاص شوق ھے اور نہ کھانے سے۔سبزی کھا نا تو اب بعض لوگ اپنی کمتری گردانتے ہیں۔
ایک مسئلہ یہ بھی ہے کہ ساگ بنائے کون ؟ سہل پسندی اب ہمارا خاصہ بن چکی ہے۔ گوبھی اور ٹینڈے کھانے سے تو اب بڑی آپا، تائئ اور چچا کے پیٹ میں درد پڑجاتا ہے۔ عید پر، بکرے کی اضحیٰ میں اسکے سری پاَئے اور مغزتو کسائئ کودے دیا جاتا ھے کیونکہ اسکی بو سے ھمارے سر جو چکرانے لگتے ھیں۔ ھماری دادی کو اب مکھن سے اصلی گھی بناتے وقت بھی بہت بو آتی ہی جس سے وہ اپنا ناک ڈھانپ لیتی ہیں۔ اس وقت بلھے شاہ کے بول یاد آئے کہ
خالص مکھن دودہ مکھانے کتھے گئے

پہلے تو ھم تھوڑا حیران و پریشان ہوئے ، افسوس ہوا کہ ھمارے صحتمند گائوں گوٹھوں کو کس کی نظر کھا گئی۔ دیکھتے ہی دیکھتے جو لوگ دودہ بیچنے کو عار سمجھتے تھے وہ اب اکثراپنے بچوں کے لئے بھی نہین رکھہ پاتے۔ دودھہ تو بس اب شہروں سے جو مہمان جاتے ہیں، انکی خاطر تواضع کے لے منگوایا جاتا ہے۔ بچے ہوں یا بوڑھے، لڑکی ہو یا پرامید خاتون ،دودھہ اب کون پیتا ہے؟ وہ دن ہوا ہوئے جب خلیل خاں فاختہ اڑایا کرتے تھے۔ جن کے گھر گائے ہیں وہ بھی اب دودھہ پیتے نہیں صرف بیچتے ہیں۔ لگتا ہے کہ موسماتی تبدیلیوں نے نہ صرف موسم بدل ڈالے ہیں، گویا لوگوں کی سوچ اور افکار بھی بدل ڈالے ہیں۔ کچھ عرصہ قبل جو روایات گائوں کی ہوا کرتی تھیں اب شہروں کی طرف منتقل ہوگئی ہیں۔ اب گاوں کے نہیں شہر کے لوگ تازہ سبزی اورپھل کی تلاش میں گھروں کی چھتوں پر سبزیاں اور پھل اگائے جا رہے ہیں۔ اصلی دودھ، دہی اور مکھن کے لے اپنے فارم ہاوسوں پر گائے اور بکری کو پال کر اصلی دودھ کی فراہمی کو یقینی بنا رہے ہیں۔ اب شہر کا بچہ اور عورت ، گائوں کے بچے اور عورت سے کہیں زیادہ صحتمند اور چاک و چو بند ہے۔ 
کچھہ ہی عرصہ میں گویا غربت نے یا بڑی غیر ملکی کمپنیوں نے ھمارے گائوں گوٹھوں کا خاکہ ہی بدل ڈالاہے۔ یہ بات ذھن سمجھنے سے قاصر ہے کہ گائوں گوٹھوں مین بڑی غیر ملکی کمپنیون کے آنے سے غربت کم ہوئی ہے کہ بڑی ہے۔ ہر کوئی موسمیاتی تبدیلی کا رونا روتا نظر آتا ھے۔ جناب موسم کیا تبدیل ہوئے ، گویا لوگ ہی بدل گئے ۔ ورنہ کیا وجہ تھی کہ ھم اپنے صحتمند گائوں ، عذائی قلت اور موسمیاتی تبدیلی کی نظر کر ڈالتے ۔
ویسے شاید ابھی بھی وقت ہے ، ہمارے لوگ اگر تھوڑی سی عقلمندی کا مظاہرہ کریں اور وہ جو سمجھتے ہیں کہ مہنگا دودہ بیچنے سے وہ راتوں رات امیر بن جائیں گے تو انکو تھوڑا قیمت اور فائدہ کا باہمی موازنہ کرتے ہوئے ، اپنی، اپنے بچوں اور خاندان کی صحت پر غذائی قلت کی وجہ سے ہونے والے اخراجات کا بھی تھوڑا سا حساب لگا لینا چاہیے۔ 

Pakistan, India and European Union, is it a workable Idea?

Former Swedish Prime Minister Mr. Carl Bildt has said that India and Pakistan could use the European Union as an example to find common ground and solutions. Apparently a catchy suggestion but really needs to work hard to analyze the statement in the light of more than half century’s history and the political motives and wills to set aside the matter.

European Union is an advance model of Federalism, which is covering an area of 4,324,782 km2, with an estimated population of over 508 million. Currently it is an economic-political union of 28 member states (Out of 51 countries of Europe). It has developed an internal single market through a standardized system of laws that apply in all member states. Within the Schengen Area, passport controls have been abolished.  Currently, 19 member states are using the Euro currency. It is evaluated from a process of post World War II phenomenon and found its roots into the creation of the European Coal and Steel Community in 1952. It involves several treaties and acts, importantly can be mentioned as Brussels Treaty, Paris Treaty, Modified Brussels Treaty, Merger Treaty, Schengen Treaty, Single European Act and so on. With the period of time, European Union is grown from six founding members to the current 28 states. Country, who is intending to be the part of the EU, will be the party of the treaties in order to achieve the benefits and follow the obligations. This is what the beauty of Federalism that states are voluntarily coming together. When we study each of the members of the union, we can draw some general conclusions as follows:

  • All member states are sovereign
  • They promote their languages and culture

Basically it is a politico- economical setup to develop a common market, which eventually becomes a single market. They have in this way also controlled the Germany to think anymore about any offensive step. If Pakistan and India are really smart enough and able to tackle their extremist factors, taking China as role model to show the patience and down to earth strategy to gain something worthy, it will be a breakthrough for the region and for both the countries. Unfortunately, the history of Pakistan telling harsh stories that how it has betrayed its confederating units. The big example is the separation of Bangladesh. The other states are seemingly not too much happy with it. Thus, it would be very challenging to build the trust and carry forward the commitments.

Green Line Bus Service Project in Karachi-Citizen’s Hopes

Karachi is a metropolitan city, which is passing through an uncontrolled phase of urbanization and motorization because all the quality services of health and education as well as entertainment are accumulated in Karachi as compare to the rest of the Sindh province. Besides, it’s an economic hub due to the Arabian sea and other infrastructure facilities like air port , industrial zones etc. It also appears the attractive place for migrants from all over the world due to the requirement of cheap labor for the industrial zone and other economic activities.

These externalities have developed a big pressure over the very poor public transportation system of the city, run by private companies. The insufficient number of buses enhances the problem when the poorly maintained buses are driven by the untrained unprofessional drivers. They drive the buses speedy in rush hours, produce hustle bustle environment around in peak hours and in hot weathers and pollute the environment with noise and smoke. The drivers and the conductors of these public buses also harass their female passengers doing awful acts, which is the main reason of increase in wearing abayas and scarves even in hot summer and very congested conditions within the buses. Furthermore, due to such conditions, people prefer to ride their motor bikes and cars, which results in traffic congestion.

According to JICA Person Trip Study, 2005, “The city’s present public transport system constitutes a small percentage of total vehicle fleet (4.5 percent) and serves about 42 percent of passenger demand.”

The Karachi Metrobus is a 109 km (67.7 mi) bus rapid transit planned for Karachi, on behalf of the Federal Government of Pakistan. The expected daily ridership would be 350,000 and the project will be started by February 2017.

The Karachi Strategic Development Plan (KSDP) 2020 described 16 objectives for transport sector, among which following are linked with this project:

  • Provide safe and efficient mobility for people and goods, Improve public mass transportation system, targeting affordability and convenience,
  • Strengthen existing transportation infrastructure and services by considering various alternatives,
  • Evolving a comprehensive transportation plan development and modeling to address vehicular traffic, public mass transportation (bus line and rails based), parking to provide for development of roadway and public transport/mass transit infrastructure development priorities for long range,  and
  • Develop transport infrastructure to support planned land use changes, especially strengthening links between Central Business District (CBD) and polycentric commercial center nodes.

Thus the main benefit of this project to the citizens will be the  alleviation of the severe traffic congestion problems which are integrated with noise and air pollution. This will improve the quality of life of the daily commuters by reducing the travel time on one hand and addresthe monopoly of the transport mafia on the other.

Most of the mega infra structure projects in Pakistan tends to failure from one aspect or the other due to several reasons including the realistic approaches towards the sustainability of the projects and the political will and the vested interests of higher authorities. Hopefully this Green Line Bus Project, unlike Islamabad Metro Bus project will avoid using unnecessary expenditure of tax payers’ money on erecting the separate mega infrastructure in shape of mega stations and the separate road network and over bridges or under passes. It can be well managed by the existing sufficient road network by just allocating the proper stops to them and manage it well by develop a mobile phone app for the city that gathers real-time data on the quickest and easiest routes to increase the use of public transportation. The route maps can be installed on the bus stations as well. To run the project, the reasonable fare will be charged to the passengers to sustain the facility and avoid the unnecessary subsidy as is given in case of Islamabad Metro Bus Service.