Plastic Pollution in Pakistan

Environmental pollution has become a vile threat to humans and wildlife globally. Today, the air we inhale is polluted. The water we drink is highly unhygienic. The food we consume has some kind of pollution. There is a huge amount of smoke coming out from vehicles and motor cars that envelop all the big cities around the world.

It is all because of growing population in the world – one of the leading causes of increasing environmental pollution. Today it is more than 7 billion people in the world and Pakistan has 207 million. It is a matter of fact that as the population continues to grow, so does the amount of garbage that people produce. To spend easy and luxurious lifestyle people need effortlessly disposable products, such as soda cans or bottles of water. We have become a disposable state and nation; however, it is a bitter reality that due to huge hoard of these products has led to increasing amounts of plastic pollution in Pakistan.

Plastic is not a something good object, as it is composed of major toxic pollutants that have potential to cause great harm to the environment in the form of air, water and land pollution. In addition, it has started to impact negatively on the natural ecosystem and creates problems for wildlife and human population such as killing of plants life and posing dangers to local animals.

According to the study, about 8 million tonnes of plastics are deliberately dumped in the oceans globally. Besides, it also finds its way due to wind and flow of rivers and release of urban overflow in the water channels. It is shocking to know that simplest plastic normally used in grocery store bags take over 100 years to collapse, though the complex ones take between 100 to 600 years or even beyond that to decompose.

It is further estimated that food wrappers and containers produce 31.15 percent of pollution in environment. Bottles and containers cap produce 15.5 percent of pollution in environment. Plastic bags cause 11.18 percent environmental pollution, straw and stirrers produce 8.13 percent, beverage bottles cause 7.27 percent pollution in the environment.

Since 1967 global plastic production has increased from 2 million tonnes to 380 million tonnes, almost three times faster than world GDP. Since 1950, the production of plastic wastes was 6.30 of that only 9 percent has been recycled and another 12 percent burned. The rest of wastes have been dumped in landfills or the natural environment. There are various countries in the world today has duly banned use of plastic bags such as Bangladesh, France, and Rwanda. Pakistan seems far-away banning the hazardous production and excessive consumption of plastic related objects.

There are various environmental threats in Pakistan;from villages to small towns and big cities everywhere – on the street corners, in the air, on the seashores, in the freshwater bodies,in the water channels, we find heaps of wastes of them abundant is plastics-related such as wrappers, bottles, plastic bags, containers, plastic caps, cables and etc. Our once very beautiful seashore of Karachi now gives a bleak look due to tons of garbage over there.


In Pakistan production and usage of plastic related objects is increasing, whatever we buy from market bring that in plastic bags, at home we eat in plastic utensils, instead of mud pitcher for drinking water we use plastic made cooler, at home we keep flour, rice, garam masala and all other usable things in plastic containers or small bowls. We drink bottled water every day, we use plastic mobile pouch, students take plastic made geometry to school, and the chips we buy are packed in plastic wrappers. It means that in today’s time plastic has been our soulmate and it has been indispensable to take it away from our lives.

According to one of the research studies conducted by World Wide Fund Pakistan, it demonstrates that about65 percent of waste that spoilsbeauty of beaches along Pakistan’s coast consist of plastics that includes mineral water bottles, caps, plastic bags, balloons, packages, shoes, discarded fishing nets and wreckedapparatuses. The study further reveals that only at Clifton Karachi contributes about 50 percent of plastic trash.

One of the report mentions that there are around 250 million tonnes of garbage consists of grass clippings, bottles, product packaging plastic bags, appliances, furniture, clothing, batteries and food scrap. That’s about 1.95 kg of waste per person per day.Plastic pollution also negatively impact on overall economy as it causes an estimated damage to marine ecosystem annually, and loss to tourism, fishing and shipping industries.

To conclude plastic pollution is a crucial environmental menace and is a major problem for marine and freshwater lakes in Pakistan; it destroys habitats and adversely impacts wildlife species.Apart from above mentioned effects from plastic pollution some of the extremely disturbing impacts are, it upsets the food chains, pollutes groundwater, land and air. Also it kills animals and is highly poisonous and expensive. Therefore, on very serious note government, relevant institutes and organizations, and policy makers need to think and take action on this very afflicting ecological threat.


Business and Human Rights Remedies

Many business activities have an impact on human rights; whether these impacts are positive or negative depends upon the approaches taken by the state and the business community. A business might hire workers through a company that subjects them to forced labor and harassment.

According to international standards on business and human rights, state authorities and business enterprises must respect, protect and fulfill all human and labor rights. These standards are articulated in a number of different international treaties, guidelines, and frameworks. For instance, the European Union has granted General Scheme of Preference Plus (GSP+) status to Pakistan; under the status, Pakistan should implement 15 human and labor rights conventions. The UNGPs reinforce key standards articulated in these 15 conventions.

The UN High Commissioner for Human Rights said that “The United Nations Guiding Principles on Business and Human Rights provide a roadmap of the actions that both states and companies must take to prevent business-related human rights abuse, and to provide effective remedy and justice.”

The key obligations under UNGP – The duty of the state to protect human rights abuses, including those committed by third parties, also the corporate responsibility to respect human rights in business activities (i.e. to ensure that they do not interfere with the human rights of others) and address any negative impacts of their business activities on human rights. Moreover, the responsibility of the states and businesses to, respectively, ensure victims of abuse have access to effective remedy and grievance mechanism.

Provide access to judicial and non-judicial grievance mechanism to victims of human rights abuses involving businesses. The government may create policies and processes that commit them to respect human rights. These policies and processes should include human rights due diligence process to identify, prevent, mitigate and account for how the businesses address their human rights impacts as well as processes to remedy adverse human rights impacts due to their activities.

Provide or cooperate in grievance mechanisms that seek to remedy adverse human rights impacts linked to their activities. Remedies may be provided through state-based processes, such as the courts, or non-state-based processes, including industry, multi-stakeholder and/or other collaborative initiatives.

چوٿون صنعتي انقلاب


عالمي سطح تي تيزي سان ترقي ڪندڙ معلومات، مواصلات ۽ ٽيڪنالاجي جي لهرن جي وهڪ ۽ ان جي رواني کي روڪڻ محال آهي. جيڪڏهن ان کي روڪڻ جي ڪوشش به ڪئي ويئي ته ان مان اسانکي ۽ اسان جي سماج کي ئي مجموعي طور تي معاشي ۽ سماجي نقصان ٿيندو. ڇو ته اسان ان دور کان پوري طرح پري نڪري چڪا آهيون جتي صنعتي انقلاب کي ناڪاري نظرن سان ڏٺو ويندو هو. جتي صنعتي انقلاب بابت فتوائون جاري ڪيون وينديون هيون. جتي صنعتڪاري کي معاشري جي ترقي کي روڪڻ واري آلي طور تصور ڪيو ويندو هو. جتي صنعت خلاف سخت لفظن ۾ مزاحمت ڪئي ويندي هئي. پر هيئنر جيڪڏهن اسان صنعتي انقلاب کي اپنائڻ جي ڪوشش نه ڪئي ته دنيا ۾ اڪيلا رهجي وينداسين. تنهنڪري جيڪڏهن اسان صنعتي انقلاب جي وهڪري کي روڪي نٿا سگهون ته پوءِ ڇو نه ان ۾ شامل ٿي ان مان بخوبي لاڀ وٺون؟ صنعتڪاري ۾ منهنجو هت مطلب اهو آهي ته صنعتڪاري ۾ وڌندڙ ٽيڪنالاجي جو استعمال ڪري اسان ملڪ کي معاشي لاڀ سان نوازي سگهون ٿا. ها هت سوال اهو ٿو پيدا ٿيئي ته صنعتڪاري جي ڪري وڌندڙ ماحولياتي آلودگي پوري دنيا جو سنجيده ۽ اهم ترين مسئلو آهي. ان تي قابو پائڻ لاءِ عالمي سطح تي جدوجهد ڪري صنعتڪاري کي ماحوليات جي آلودگي کان پاڪ ڪرڻ لاءِ راستا ڳوليا وڃن ته جئين انسان، ماحوليات ۽ ايڪو سسٽم کي نقصان نه پهچي.

چوٿون صنعتي انقلاب دنيا جي ترقي يافته ملڪن ۾ اچي ويو آهي. تنهنڪري اسان کي چوٿين صنعتي انقلاب ۾ اچڻ لاءِ ضروري بنيادن تي تياري ڪرڻ گهرجي. ٽي کان چار صديون پهرين شروع ٿيندڙ صنعتي انقلاب اڄ اسان جي عام رواجي روين، ريتن ۽ رسمن کي ٽوڙي اسان جي معاشري ۾ مظبوطي سان سرايت ڪري چڪو آهي. تنهنڪري اچو ته پهرين ڇوٿين صنعتي انقلاب کي سمجهڻ جي ڪوشش ڪيون پوءِ ان کي حاصل ڪرڻ جي جدوجهد.  ڇوٿين صنعتي انقلاب کي سمجهڻ لاءِ لازمي آهي ته اسان کي اها ڄاڻ هجي ته پهرين، ٻي ۽ ٽين صنعتي انقلابن ۾ ڇا ڇا ٿيو آهي انهي تسلسل کي ذهن ۾ رکندي اسان ڇوٿين صنعتي انقلاب کي سمجهڻ جي ڪوشش ڪري سگهون ٿا.

ارڙهين صدي کان پهرين، عام انسان جي معاشي ۽ سماجي زندگي جو دارو مدار زراعت ۽ مال مويشي تي هوندو هو. پر 18 صدي کان پوءِ زرعي انقلاب آهسته آهسته پهريون دفعا صنعتي انقلاب ۾ تبديل ٿي ويو. اهو چيو ويندو آهي ته پهريون صعنتي انقلاب جو جيڪو 18 صدي کان 19 صدي ۾ يورپ ۽ امريڪا ۾ واقع پيش ڪيو. ان عالمي سطح تي واڏا انقلاب برپا ڪيا تاريخ ۾ پهريون دفعا انسانن جو ڪم مشينون ڪرڻ لڳيون. ٻهراڙي جا علائقا شهرن ۾ تبديل ٿيئڻ لڳا ۽ زراعت جي جاءِ صنعتڪاري ولاري ڇڏي. ان دور جي ماڻهن صنعتڪاري جي خلاف سخت مزاحمت پڻ ڪئي ته جيڪڏهن مشينون انسانن جو ڪم ڪنديون ته پوءِ انسان ڇا ڪندا؟ سخت مزاحمت ۽ جدوجهد جي باوجود صنعتي انقلاب جو شروعاتي وهڪرو ايترو ته تيز هو جو ان وقت جي معاشرتي، سماجي ۽ معاشي قدرن کي ٽوڙي اڳتي وڌندو رهيو. اُهو ته صنعتي انقلاب جو شروعاتي دور هو تنهن وقت ۾ به عام عوام يا ڪجهه اجتماعتي گروپ ان کي ٽوڙڻ ۾ ناڪام ويا. هينئر ته اهو انقلاب پوري دنيا ۾ سرايت ڪري چڪو آهي. تنهنڪري اسان کي به گهرجي ان مان مثبت فائدا حاصل ڪيون. پهرين صنعتي انقلاب ۾ ڪپڙي جون ۽ لوهه جو فيڪٽريون لڳايون ويون ان سان گڏوگڏ ٻاڦ جا انجڻ جنهن ۾ ريل شامل آهي ان جي ايجاد ڪئي ويئي.

ان کان پوءِ ٻيو صنعتي انقلاب جيڪو 1870ع کان 1914ع تائين واقع پيش آيو. اِهو اُهو دور هو جنهن ۾ پهرين کان ئي موجود صنعت کي  وڌيڪ وسيع ڪرڻ ۽ مظبوط ڪرڻ  لاءِ نيون فيڪٽريون لڳايون ويون جنهن ۾ اسٽيل، تيل، ۽ بجلي نمايان آهن ۽ ان کان علاوه برقي طاقت کي استعمال ڪري وڏي پيماني تي پيداوار پڻ حاصل ڪئي ويئي. اهي تبديلون ڪي ننڊيون تبديليون نه هيون، بجلي جو اچڻ مطلب هاڻي انسان رات ۾ ڪم ڪري پيو سگهي. اسٽيل جو ٺهڻ يا ان جي دريافت مطلب وڏيون وڏيون بلڊگون ٺهڻ شروع ٿي ويون. پيٽرول تي هلڻ وارين انجڻن ٺهڻ جون تياريون ٿي ويون.  چوڻ جو مطلب ته ان دور ۾ انسان جي دماغ تمام تيزي سان ان طرف سوچڻ شروع ڪيو جنهن جي نتيجي ۾ صنعتڪاري ۾ نيا انقلاب برپا ٿيندا ويا. صنعتي انقلاب صرف يورپ ۽ امريڪا تائين محدود نه رهيو اهو دنيا جي ٻين ملڪن ۾ به پهچڻ شروع ٿي ويو هو. ڇو ته هي اهو دور آهي جنهن ۾اعليٰ سلطنتِ برطانيه تقريبن اڌ دنيا تي حڪومت ڪندو هو. ان دور ۾ جيڪي وڏيون تبديليون پيش آيون ان ۾ ٽيليفون، لائيٽ بلب ۽ فونوگراف وڏي اهميت جون حامل آهن.

صنعتڪاري ۾ ترقي جي رواني تيزي سان وڌندي رهي آهي. انسان پنهنجي دماغ کي استعمال ڪري هڪ نئي دنيا تخليق ڪئي آهي. اهو صنعتڪاري جو وهڪرو جيڪو 18 صدي ۾ شروع ٿيو اهو اڃان تائين وڏي جوش و جذبي ۽ اتها دلچسپي سا جاري وساري آهي. پهرين ۽ ٻي صنعتي انقلاب جي بيپناهه ايجادن ۽ حيرانگيز ڪارنامن کان پوءِ ٽيون صنعتي يا ڊجيٽل انقلاب جنهن کي موجود دور سان ڀيٽيو ويندو آهي ته اهڙي قسم جو انقلاب جنهن ۾ ٽيڪنالاجي تمام تيزي سان ترقي ڪئي آهي. هن دور جي انسان اينالاگ اليڪٽرانڪ ۽ ميڪاني الات کان وٺي ڊجيٽل ٽيڪنالاجي تائين پنهنجي پاڻ کي پوري دنيا ۾ مقبول ڪري ڇڏيو آهي. بقول ٽيڪنالاجي جي ماهرن جي تي هن دور جي شروعات 1980ع کان ٿيئي ٿي جيڪو اڄ ڏينهن تائين جاري آهي. ان دور ۾ جيڪي نمايان ايجادون ٿيون آهن انهن ۾ پرسنل ڪمپيوٽر، انٽرنيٽ ۽ معلومات ۽ مواصلاتي ٽيڪنالاجي. اهي اُهي جديد اوزار آهن جنهن دنيا کي عالمي ڳوٺ مثل ملائي ڇڏيو آهي. ان ڏس ۾ اڃان وڌيڪ ترقي ٿيئي پئي اسان يقيني سان اهو نٿا چئي سگهون ته ايندڙ ڪجهه ڏهاڪن ۾ ايترو تيزي سان ترقي ڪندڙ ٽيڪنالاجي ڪٿي دنگ ڪندي؟

جئين ته آئون پهرين به ذڪر ڪري چڪو آهيان ته وڌندڙ ٽيڪنالاجي جي وهڪري کي روڪڻ اڻٽر ۽ نامناسب آهي. ٽين صنعتي انقلاب کان پوءِ هيئنر پوري دنيا ۾ ڇوٿين صنعتي انقلاب جو چوٻول ۽ هُل هنگامو متل آهي. جنهن جا اثرات تمام تيزي سان تعليمي، اقتصادي ادارن کان وٺي رياستي ادارن تائين پهچي چڪا آهن. اسان جو ملڪ اڃان ٽين صنعتي انقلاب کان به تمام گهڻو پري بيٺو آهي ڇوٿون ته پري جي ڳالهه آهي. آمريڪا، يورپ ۽ ايشيا جي ڪجهه اسرندڙ ملڪن ۾ ڇوٿين صنعتي انقلاب لاءِ تياريون زور شور سان هلن پيون. هن انقلاب جو پايو يا بنياد ٽين ڊجيٽل انقلاب ۾ ٿيندڙ بي مثل ۽ گهڻ رخيون ايجادون ۽ تبديلون آهن. ڇوٿين صنعتي انقلاب ۾ ٽيڪنالاجي نه صرف اسان جي معاشري پر انساني جسم ۾ پڻ سرايت ڪري رلي ملي ويئي آهي. اڄ اسان کي ائين ٿو محسوس ٿيئي ته ڪمپيوٽر ۽ سمارٽ فون کان سواءِ زندگي اڌوري ۽ اڻپوري آهي. پاڪستان جهڙي ملڪ ۾ معاملو اِهو آهي ته اسان ٽيڪنالاجي جي اهميت کي اڄ ڏينهن تائين سڄاڻڻ ۾ ناڪام ويا آهيون يا ڄاڻي واڻي اسان ان کي سمجهڻ جي ڪوشش ئي نه ڪري رهيا آهيون. تنهنڪري مثبت استعمال بدران ان کي منفي استعمال ڪري معاشرتي سطح تي انتشار ڦهلائي رهيا آهيون. ٽيڪنالاجي ۽ صنعتڪاري قدرت جي طرفان ڏنل موجوده دور جي انسان لاءِ هڪ بهترين انعام ۽ سوکڙي آهي.

ان کان سواءِ ڇوٿين صنعتي ٽيڪنالاجي جي ميدان ۾حيرت انگيز ۽ عجب ۾ وجهندڙ تبديلي آندي آهي. جنهن ۾ روبوٽس، مصنوعي ذهانت، نينوٽيڪنالاجي (هي ٽيڪنالاجي جي هڪ شاخ آهي جنهن ۾ 100کان وڌيڪ نينوميٽر طول و عرض ۽ رواداري سان معاملا ڪندا آهن، خاص طور تي انفرادي ائٽم ۽ ماليڪيول کي ضابطي ۾ آڻڻ لاءِ)، ڪوانٽم ڪمپيوٽنگ، بايو ٽيڪنالاجي، 3 ڊي پرنٽنگ ۽ خودمختيار گاڏيون ۽ وغيره وغيره. انهي ٽيڪنالاجي جي مدد سان انسان سمنڊن جي عميق پاتالن ۽ لامحدود ڪائنات  جي وسعتن جي کوج ۾ تمام گهڻي ترقي ڪئي آهي. نه صرف اهو پر معاشرتي، اقتصادي ۽ سياسي پيچيدگين کان وٺي هر عام و خاص ڪم جو ماپو و معيار ٽيڪنالاجي جي دائري ۾ اچي رهيو آهي. اڄ اسان جيڪڏهن ٿورو غور ڪيون ته جسماني فاصلا گهٽجي ويا آهن، پري جون شيون ويجهيون ٿي ويون آهن.ڪنهن زماني ۾ پاڪستان جي هڪ شهر کان ٻي شهر تائين ويندي اسان کي تمام گهڻو وقت لڳندو هو پر اتي هاڻي اسان ڪجهه منٽن ۾ پهچي ويندا آهيون. دنيا جو تصور به عالمي ڳوٺ وارو ٿي ويو آهي. چوڻ جو مطلب ته دنيا سوڪڙجي ويئي آهي. اڃان خبر ناهي ته مستقبل قريب يا دور ۾ ڪيترو سوڪڙجي ويندي؟

هن دور ۾ ٽيڪنالاجي اسان جي معاشي زندگي کي بهتر ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪندي آهي. ڪمپيوٽر جا ماهر يوٽيوب، فيس بڪ ۽ اهڙين ٻين ذريعن کي استعمال ڪري هر مهيني لکين روپيا ڪمائيندا آهن. مثال طور دنيا جي هڪ ڪوني ۾ ويٺل ڪنهن هڪ ساٿي صرف هڪ اپليڪيشن يا ايپ ٺاهي ڇڏيو جنهن جي نتيجي ۾ اهو هاڻي هر روز جي حساب سان لکين روپيا ڪمائي ٿو جئين ته ڪريم ۽ اُبر ٽيڪسي جنهن هلندڙ عام رواجي ٽيڪسي جي مارڪيٽ کي مات ڏيئي ڇڏي آهي. پاڪستان ۾ ڪريم ۽ اُبر ٽيڪسي کي شروع ٿيندي ڪو ٿورو ئي رسو ٿيو آهي ۽ ان ٿوري ئي رسي ۾ تبديلي اسان جي سامهون آهي. اهو آهي اڀرندڙ ٽيڪنالاجي جو ڪمال. ان کان علاوه هاڻي ته ڪرنسي به تبديل ٿيندي پئي وڃي. لڳي ائين ٿو ته ڪاغذ وارو پئسو ڪجهه سالن ۾ ختم ٿي ويندو ان جي جاءِ تي ڊجيٽل ڪرنسي جو عروج هوندو. هئينر به اسان جي سامهون ڪجهه ان قسم جا مثال آهن جهڙوڪ بٽ ڪوائن يا ڪرپٽو ڪرنسي هڪ ڊجيٽل ڪرنسي آهي جيڪا ڪمپيوٽر يا انٽرنيٽ تي رکي ويندي آهي. ان ڪرنسي کي ڪير به ڪنٽرول ڪري سگهي ٿو. ان قسم جي ڪرنسي روايتي ڪرنسي جهڙوڪ روپئي جي طرح پرنٽ ڪو نه ٿيندي آهي.  هي ڪرنسي  ڪمپيوٽر جي ذريعي عام ماڻهن طرفان ٺاهي ويندي آهي جيڪا ڏکيئي رياضي جي حساب ڪتاب کي حل ڪرڻ کان پوءِ حاصل ٿيندي آهي. هي ڪرنسي انٽرنيٽ جي ذريعي استعمال ڪري سگهجي ٿي. هن ڪرنسي جو باني سافٽ ويئر جو ماهر ساتوشي نڪاماتو آهي. هن ڪرنسي کي ٺاهڻ جو اهم مقصد اهو ئي هو ته هن کي ڪو به ادارو ڪنٽرول نه ڪري سگهي. ان کان علاوه هي ڪرنسي انٽرنيٽ تي خريد و فروخت جي لاءِ تمام اهم ۽ گهٽ قيمت تي استعمال پڻ ڪري سگهجي ٿي.

آخر ۾ اِهو ته جديديت ۽ صعنتي انقلاب جيڪو اڄ عالمي سطح تي هر اداري ۽ انسان جي نفسيات ۾ ڇائنجي ويو آهي. اهو هڪ اهڙي قسم جو انقلاب جنهن ۾ تيزي سان وڌندڙ نئي ٽيڪنالاجي انسان جي جسماني، حياتياتي ۽ ڊجيٽل دنيائن کي پاڻ ۾ هڪئٻي سان ملائي يا ڳنڊي ڇڏيو آهي. ان کان علاوه اهو انقلاب انسان جي تقريبن هر ضابطي تي اثرانداز ٿي رهيو آهي جهڙوڪ  معيشت ۽ صنعتڪاري. ڪلاز شئاب جيڪو هڪ جرمن انجنيئر ۽ معاشيدان هو ان موجوده صنعتي انقلاب کي ”ٻي مشيني دور“ جو نالو آهي ڇو ته وڌندڙ ٽيڪنالاجي ۽ مصنوعي ذهانت جو معيشت تي تمام گهرو اثر پيو آهي ۽ پئجي رهيو آهي ۽ مستقبل ۾ پوندو. تنهنڪري اچو ته اسان پنهنجي نسل کي ڇوٿين صنعتي انقلاب لاءِ تيار ڪيون ته جئين اسان هن ڳوٺ مثل دنيا ۾ زندهه رهي سگهون.

 غربت ۽ ترقي


ترقي جي نالي تي پاڪستان جي عوام سان هر حڪومت جي دور ۾ ڀوڳ ٿيو آهي. حڪومت ساده لوح عوام جي خدمت ڪرڻ بدران انهن کي لٽيو ۽ ڦريو آهي. 70 سال جو عرصو ڪو ٿورو عرصو نه آهي جنهن ۾ ملڪ ترقي نه ڪري سگهي ها. ڪجهه بيروني ته ڪجهه اندروني سازشن صرف پاڪستان جي عوام کي ئي نقصان پهچايو آهي. ۽ انهن مان صرف چند ماڻهن دولت جا انبار گڏ ڪري ڇڏيا آهن. دولت جي نامنصفاڻي ورڇ جي ڪري نظام ۾ سماجي ۽ معاشي خرابيون پيدا ٿيون آهن. نظام ترقي جي بدران تنزلي طرف راغب آهي. هڪ ته ذاتي ملڪيت جي تصور غربت ۽ سرمائيدري کي تمام گهڻي تقويت ڏني آهي. اِهو ڪٿي جو انصاف آهي ته صرف دنيا جي اٺن ماڻهن وٽ ايتري دولت آهي جيڪا دنيا جي اڌ آبادي وٽ به ڪونهي. نه صرف اهو پاڪستان ۾ 22 خاندانن وٽ ايترا دولت جا انبار ۽ ڊڳ آهن جو 20 ڪروڙ عوام کان به مٿي آهن. عوام جون صرف ٿوريون ته ضرورتون آهن انهن کي به ست ڏهاڪن ۾ نه سڌاريو ويو. 

ملڪ ۾ غربت جو تناسب 35 سيڪڙو آهي. خواندگي جي شرع 58 سيڪڙو آهي. 22.4 ملين ٻار اسڪول ڪو نه ويندا آهن. 45 سيڪڙو ٻار اسٽنٽ يا مختلف بيمارين ۾ ورتل آهن. 64 سيڪڙو نوجوان بيرروزگاري جي عالم ۾ در در ٺوڪر کائڻ تي مجبور آهن. پٽيواري جي پوسٽ لاءِ 23 لکن درخواستون موصول ٿين ٿيون ۽ جنهن مان 255 پي ايچ ڊي ۽ 2 لک انجنيئر شامل آهن. نه صرف اهو پر سنڌ جي شهرن ۽ ٻهراڙي جي علائقن ۾ 80 سيڪڙو ماڻهون ڪِنو پاڻي پين ٿا. ننڍن ۽ وڏن شهرن ۾ پاڻي نيڪال جو ڪو به جوڳو بندوبست ۽ نظام نه آهي. تعليمي ادارا تباهي جي ڪناري تي بيٺا آهن. تعليمي ايمرجنسي جي باوجود به سنڌ جي تعليمي صورتحال بهتر ٿي نه سگهي. ان کان علاوه اسپتالون مريضن کي شفا ڏيئڻ بدران ويتر انهن کي وڌيڪ بيمار ڪنديون آهن. سنڌ جا تقريبن شهر اجڙيل ۽ انهن جي حالت پستي ۾ آهي. ملڪ ۾ سماجي، معاشي ۽ سياسي اهڃاڻن مان اهو اندازو لڳائي سگهجي ٿو ته اسان مجموعي ترقي ۽ خوشحالي  ۾ ڪٿي بيٺا آهن. اسان جا جمهوري ادارا، سياسي معاشي ادارا، سماجي تهذيبي تنظيمون، سياستدان ۽ اُهي سڀ ذميوار ڌريون جيڪي غربت ختم ڪرڻ جون وڏيون وڏيون دعوائون ڪندا آهن. عملن اُهي سڀ حقيقي عمل کان ڏور آهن.  ڇو ته دنيا سطح تي جيڪا به تحقيقي عالمي انڊيس شايع ٿيندو آهي ان ۾ پاڪستان جو نالو هميشه هيٺين ڏهن نمبرن ۾ هوندو آهي. صنفي اڻبرابري ۾ 144 ملڪن مان 143 نمبر تي، معاشي اڻبرابري تي 146 نمبر تي 152 ملڪن مان،  ماحولياتي پائيداري انڊيس مطابق 146 ملڪن مان پاڪستان 131 نمبر تي آهي. عالمي ڪرپشن انڊيس مطابق پاڪستان دنيا جي 176 ملڪن مان 116 نمبر تي آهي. يونيسڪو جي رپورٽ موجب 150 ملڪن مان پاڪستان جو خواندگي جي شرح جي حساب سان 135 نمبر تي  آهي. ان کان علاوه اخلاقي پستي، سياسي وڳوڙ،سول ملٽري لاڳاپا، سماجي برايون، معاشي استحصالي، توانائي جو بحران، ادارتي بربادي،  قدرتي آفتون، دهشتگردي، مذهبي ناچاڪي، زارعت تباهه، آمدرفت جا مسئلا، کاد خوراڪ جا مسئلا، اقرءِپروري،  رشوت، منفي رويا، نظرياتي کوٽ، قانون براءِ قانون، آمدني ۾ اڻبرابري، عمل درآمد جا مسئلا، غالب طاقتور ۽ وڏيرا شاهي ڪجهه اهڙا ناسور للڪارون آهن جيڪي ملڪ جي مجموعي صورتحال کي ناچاڪ ڪري ڇڏيو آهي.   

2017 ع واري بجيٽ ۾ حڪومت معاشي ترقي جو دعوائون ڪيون پر افسوس اِهو آهي ته زميني حقيقتون حڪومت جي تقريرن کان بنه مختلف آهن. عام عوام 70 سالن کان صرف ترقي جو نالو ٻڌيون آيون آهن حقيقت ۾ انهن کي خبر ئي نه آهي ته ترقي ڇا هوندي آهي؟ اسان جي ملڪ ۾ ترقي جو نالو عام آهي پر غربت جام آهي ۽ هن قوم کي به سلام آهي جو ايترو صبر ۽ سهپ جو مظاهرو ڪري بيٺي آهي. مٿي ڄاڻايل ڪجهه مسئلن ۽ ان کان علاوه ٻيا به ڪيترائي مسئلا آهن جنهن مان پاڪستان جو عوام هرروز جي حساب سان منهن ڏيندو آهي. ڪير مڃي نه مڃي پر پاڪستاني عوام نڊر ۽ مظبوط عوام آهي جو مجموعي طور تي اهڙي خراب صورتحال هجڻ جي باوجود به انهن ماڻهن کي ئي اليڪشن ۾ ووٽ ڏيئي چونڊيندو آهي. جنهن مان انهن کي ڪا به اميد ۽ آسرو نه هوندو آهي. تقريبن سنڌ ۾ 50 سال پاڪسان پيپلز پارٽي جو ئي راڄ رهيو آهي. پر اڄ به سنڌ جا ڪيترائي ٻهراڙي جا علائقا هن گلوبل دنيا ۾ اونداهي ۾ رهندا آهن. سنڌ جو تقريبن هر ڳوٺ، شهر، وستي ۽ واهڻ جو ڏيک موئن جي دڙي کان گهٽ نه آهي. ڇا سنڌ جي ٻهراڙي يا شهري علائقن ۾ پي پي پي کان علاوه ٻيو متبادل ڪهڙو آهي؟ جي هان متبادل نه هجڻ جي ڪري ڪرپٽ پي پي پي جا حڪمران سنڌ جي عوام جو رت چوسي ان جي عيوض انهن کي لالي پاپ ڏيئي ڇڏيندا آهن. 

اهو هڪ مڃيل اصول آهي ته ڪنهن به ملڪ ۽ قوم جي اوسر ۽ ترقي ۾ سٺي حڪومت جو اهم ڪردار هوندو آهي. سٺي حڪومتي نظام مان اها توقع ڪئي ويندي آهي ته ملڪ ۽ ريجن ۾ هلندڙ معاشي ۽ سماجي تبديلين  جو بغور جائزو وٺي ۽ انهن مشغولين کي پاڪستان ۾ ريگيوليٽ ڪرڻ جي ڀرپور ڪوشش ڪري. قوم جي مفاد ۽ ملڪ جي سلامتي لاءِ بهترين خارجي پاليسي تشڪيل ڏي. ريجن جي ملڪن سان بهترين تعلقات قائم ڪري. ملڪ اندر جيڪو ادارن جي وچ ۾ وڳوڙ ۽ افراتفري وارو ماحول آهي ان کي فعال ڪري ملڪ جي مجموعي ترقي لاءِ استعمال ڪيو وڃي. ان کان علاوه سٺي جمهوري حڪومت جو ڪم آهي ته ملڪ جي اندورني ادارن خاص طور تي سول ملٽري  تعلقات کي باهمي ملڪي مفاد خاطر عمل ۾ آندو وڃي. ماضي ۾ جيئن پاڪستان ۾ ٿيندو آيو آهي ته ملٽري ۽ سول حڪومت ڪڏهن به هڪ پيج ته نظر نه آيون آهن. تنهنڪري 70 سالن جي تاريخ ۾ تقريبن 40 سال حڪومت فوج وٽ رهي آهي. جنهن جي نتيجي ۾ ملڪ هر دور ۾ سياسي، سماجي، جمهوري ۽ معاشي مسئلن ۽ وڳوڙ جي ور چڙهيل رهيو آهي. جيڪڏهن اسان گذريل هڪ سال جو جائزو وٺون ته حڪومت عوام لاءِ ڪي به ترقي جوڳا ڪم نه ڪيا آهن. بلڪه پنهنجي پاڻ کي ڪرپشن جي ڪيسن مان جند ڇڏائڻ جي چڪرن ۾ آهي. پنهنجي پاڻ کي صادق ۽ امين ڪرڻ جي چڪرن ۾ آهن. عوام جي مسئلن تي عوامي حڪومت غور ڪرڻ لاءِ بلڪل تيار ئي نه آهي. هاڻي وري نئو رونشو سينٽ مان بل پاس ڪرائي نواز شريف کي پارٽي جو صدر ڪيو ويو آهي. اِهو ڪهڙو نه غيرآئيني ۽ غير جمهوري رويو آهي جو ن ليگ سپريم ڪورٽ مان نااهل وزيراعظم کي آئين ۾ ڪجهه ترميمون ڪري هنءَ کي پارٽي جو صدر ڪيو ويو آهي.

جيتوڻيڪ وقت جي وفاقي توڙي صوبائي حڪومت کي چند گذارشون آهن ته جيڪڏهن ملڪ ۾ حقيقي ترقي آڻڻي آهي ته 64 سيڪڙو نوجوان انهن لاءِ هنري سکيا جا بندوبست ڪيا وڃن. نوجوانن جي ايتري وڏي کيپ پاڪستان ۾ يا ته بيرزوگار آهي يا مزدوري ڪندي آهي. انهن کي جيڪڏهن هڪ جڳهه تي متحده ڪري انهن کي مجموعي معاشي ۽ سماجي ترقي لاءِ استعمال ڪيو وڃي ته اسان جي ملڪ جا ترقي وارا خواب جلد ئي پورا ٿي سگهن ٿا. ان ڏس ۾ حڪومت کي ڪجهه سنجيده  قدم کڻڻا پوندا جنهن سان انهن جي صلاحيتن کي استعمال ڪري سگهجي. هڪ ته اِهو ڪري سگهجي ٿو ته ضلعي ليول تي هنري سکيا جا زون ٺاهيا وڃن انهن کي مختلف هنرن ۾ ماهر ڪيو وڃي مثال طور پلمبر، بجلي ٺاهڻ وارو، واڍو، رازو ۽ وغيره  وغيره. پاڪستان ۽ خاص طور تي جيڪڏهن سنڌ جي هر ضلعي ۾ ان قسم جا هنري سکيا جا مرڪز ٺاهيا وڃن ۽ انهن کي باقاعده  عملي طور تي هلايو وڃي ته ان جا تمام مثبت نتيجا نڪرندا. ٻي سفارش اِها آهي ته پاڪستان جي اڌ کان وڌيڪ آبادي عورتن تي مشتمل آهي ۽ انهن مان زياده تر ٻهراڙي جي علائقن ۾ رهنديون آهن. جيڪڏهن ڏٺو وڃي ته عورتن جي به پاڪستان جي معاشي سماجي ترقي ۾ ڪا خاص ونڊ نه رهي آهي ان جا سبب اسان جا موروثي ۽ مُدي خارج خيالات، تصور ريتون ۽ رسمون آهن. پهرين ته انهن ريتن ۽ رسمن جي سنگرن کي ٽوڙڻ جي شديد ضرورت آهي. عورتن کي پڙهڻ جا موقعا فراهم ڪيا وڃن. انهن لاءِ ملڪ ۾ هر شعبي ۾ برابري جي بنياد تي نوڪريون ڏيون وڃن. نه صرف نوڪري پر انهن کي هر جڳهه تي برابري جو درجو ڏنو وڃي. انهن جي وڌندڙ گهرو تشدد تي قابو پاتو وڃي. انهن سان ٿيندڙ ڏاڏاين ۽ هراسمينٽ متعلق ٺهيل پاليسين تي سچائي سان عمل ٿيئڻ گهرجي ته جئين انهن کي انصاف ملي سگهي. ٽين سفارش اِها آهي ته اڄ جا ٻار سڀاڻي جا معمار آهن. ملڪ ۽ قوم جا اڏيندڙ، اڳواڻ ۽ سرواڻ آهن. انهن کي ڪڏهن به نظر انداز نٿو ڪري سگهجي. اڄ پاڪستان ۾ 2 ڪروڙ کان به مٿي ٻار اسڪول نه ويندا آهن. ان جو جيڪڏهن سال جو معاشي نقصان جو ڪاٿو لڳائجي ته ملين ڊالرن کان به مٿي ٿيندو. ٻارن جي تعليم کي يقيني بنائڻ جي ضرورت آهي. ان کان علاوه تعليمي سليبس ۽ ٽيڪسٽ بڪ به تبديل ڪرڻ جي ضرورت آهي. ٻارن کي علمي ۽ ڪتابي تعليم سان گڏوگڏ انهن کي هنري سکيا جي جي باري ۾ پڙهايو ۽ عملي طور تي سيکاريو وڃي. انهن جي شخصيت جي به تخليق ڪئي. اسڪولن جو اهڙو نظام ۽ ماحول هجي جو ٻار اتان ارسطو ۽ فلاطون ٿي نڪرن. انسانيت جي خدمت ڪرڻ جو جذبو انهن ۾ هجي. ڇوٿين سفارش اِها آهي ته انفارميشن ٽيڪنالاجي جي شعبي ۾ ترقي ڪرڻ جي ضرورت آهي. آئي سي ٽي جو شعبو پاڪستان جي معيشت ۾ بي پناهه نواڻ پيدا ڪري ان ۾ ترقي پڻ آڻي سگهي ٿو. پنجين ملڪ جي مادي ترقي لاءِ اِها سفارش آهي ته وسيلن جي برابري جي بنيادن تي ورڇ ۽ ونڊ ڪئي وڃي. جنهن علائقي يا صوبي مان ڪا قدرتي معدنيات نڪري ٿي ان علائقي کي ان جي رائلٽي ڏني وڃي. جڏهن وسيلن جي ونڊ صحيح ٿيندي ته ملڪ خد به خد ترقي جي راهه تي گازمن ٿي ويندو. ۽ ان کان علاوه صوبن اندر وسيلن جي ونڊ جو مسئلو به حل ٿيندو ۽ عوام به خوشحال ٿيندي. ان کان علاوه ڇهين سفارش اخلاقي بهتري آهي جنهن ۾ اسان کي سچائي، ايمانداري، ذميواري، مثبت باهمي تعلقات، عزت و احترام، مثبت ۽ هاڪاري روين کي اپنائڻ جي ضرورت آهي. ڇو ته اِهي رويا يا اصول ڪنهن به ترقي يافته تهذيب جا بنياد آهن. گهٽ ۾ گهٽ اسان پنهنجي پاڻ سان ته سچا ٿيون ته هي اسان جو ملڪ آهي اسان هتي پيدا ٿيا آهيون هي زمين ڌرتي، مٽيءَ  ۽ ماڻهو اسان جا پنهنجا آهن جيڪڏهن اسان انهن جي باري ۾ غلط سوچينداسين يا انهن جو حق کائينداسين ته پوءِ اسان وڏا مجرم ۽ ڏوهاري آهيون. تنهنڪري ملڪ اندر وڌندڙ نفسانفسي ۽ اخلاقي ڏيوالپڻي کي ختم ڪرڻ جي ضرورت آهي. 

اجتماعي يا مجموعي ترقي جو خواب ڪڏهن به پاءِتڪميل تائين نٿو پهچي سگهي جيستائتن اسان سڀ عملي طرح سان ڪم نه ڪنداسين. جنهن ۾ پهريون ۽ اهم ڪردار اسان جي حڪومت جو آهي پوءِ سياستدانن جو، ان کان پوءِ ملڪ ۾ موجود ادارن جو، سول سوسائٽي تنظيمن جو، ميڊيا جو، عورتن جو، نوجوانن جو ۽ هر ان فرد جو جيڪو پاڪسان جو شهري آهي. تنهنڪري هڪ گڏيل جدوجهد جنهن ۾ ايمان جي پختگي هجي، جنهن ۾ سچو ارادو هجي، جنهن ۾ سچي محبت هجي، جنهن ۾ پنهنجي ملڪ جي عوام لاءِ درد هجي اهو ئي عمل ۽ رويو  غربت کي ختم ڪري ترقي ۽ خوشحالي جي راهه هموار ڪندو. ملڪ ۾ ترقي ۽ خوشحالي آڻڻ لاءِ اسان سڀني کي هڪ ذميوار شهري جو مظاهرو پڻ ڪرڻو پوندو.