Climate-resilient Economic Development

With regard to climate change, among South Asian countries, Pakistan is hugely affected country. It is among the seventh countries vulnerable susceptible to climate change. The vulnerability of Pakistan is due to its geographic, demographic and varied climatic conditions.

Of that the nation has experienced severe consequences in the shape of economic instability, infrastructure immensely damaged, human capital loss, fishing, rare species of birds, flora, and fauna declined, and agricultural deficiency due to climate change since past few decades.

Not only has this but withal increment in temperature causes heatstroke death for past two years. Besides, there is increasing sea intrusion, expeditious melting of glaciers, elevating sea-levels, unprecedented rains, cyclones, droughts, and floods these adverse corollaries further threaten to hold back advantages in economic and social development.

As Pakistan already has suffered the most weather and climate cognate disasters, virtually every sector of development has adversely been affected due to transmuting climate pattern in the region.

Due to climate change, Pakistan has lost its actual gross domestic product from two decades.  Billions of rupees cash crop have been destroyed. Numbers of in-kind items have been spoiled.

Adapting to these hard circumstances, in recent past, Pakistan has taken good initiatives to combat with rising destructive climatic situation. Sustainable Land Management Program is initiated with the fortification of UNDP with the total cost of 105.400 million to combat desertification.

Pakistan has a climate change policy that “ensures that climate change is mainstreamed in the economically and socially vulnerable sectors of the economy and to steer Pakistan towards climate resilient development.”

In addition, recently the government has passed “Pakistan Climate Change Act 2017”. Also, the government has launched Green Pakistan Program (to increase the forest coverage) with the total cost of Rs. 3.7 billion till 2021, and a number of other climate battling projects.

Apart from these, at global level, Pakistan has signed the Paris Climate Change Agreement.

Due to Donald Trump’s recent gainsays the USA to be no more the part of The Paris Agreement on climate change – is a great menace to changing global climate. Though, the US is the second country in the world that emits an astronomically vast quantity of greenhouse gases. Its withdrawal from the agreement will engender a huge breach and quandaries for other countries and be a great challenge for fighting climate change.

Pakistan has lots of options to adapt climate resilient economic development.

The most vulnerable to climate change are the people living in rural and semi-urban areas.

For that at the community level the focus need to be given on inclusive agricultural development – incipient climate resilient crops/seeds should be planted, new ways, means, and practices of cultivation need to be introduced among farmers, and their immediate linkages with new markets ought to be developed. It will also help in reducing poverty and improve the resilience of agriculture sector in the country.

In addition, the non-agricultural activities, such as consumption something through credit, insurance, and social safety nets need also be adopted. The government should expand tourism and services sector.

High rates of urbanization and economic growth will ameliorate climate resilience. The country’s climate change and economic policies should align for inclusive and sustainable economic development.

In climate affected rural areas, the government may setup inclusive economic generation zones that may help in the time of crises and disasters. Mostly affected are women and children, during the time of disasters, therefore for women there need to be initiated small business enterprises to generate some amount of money to run the households.

Moreover, economic diversification is one of the very potent implements for climate risk mitigation or adaptation in Pakistan.

It is a very earnest matter; therefore concerned departments and institutes ought to mainstream climate change adaptation in planning, budgeting and spending national and sub-national levels.

To sum up, measuring the growing economic menace of climate change to the country, and the required economic and fiscal responses, are challenging tasks that disclose obstacles regarding the absence of data and capacity.

However, Pakistan needs to develop knowledge and awareness base of the economic consequences of climate change is a significant stage to mainstreaming climate change into economic development.

Globalization and ICTs

Globalization has fast-tracked economic integration among various countries around the world with an exponential increase in free trade, overseas investments, capital flows from developed to developing countries, monetary and fiscal deals as well as changes in the information communication and technology (ICTs).

Globalization has been embedded virtually in all measures of life – from individuals to businesses, institutions, organizations, state, and government.  The flow of ideas, information, things, and goods has increased significantly.

After World War II, there have been lot of work by politicians that led to the agreement for the Bretton Woods Conference, in which major governments set down the framework for international monetary policy, commerce, finance and the formation of several international institutions such as The United Nations, The World Bank, The International Monetary Fund, and the General Agreement on Tariffs and Trade (GATT) these have made significant paradigm shifts and developments in the global economies.

Rising globalization has more been promoted by fast-changing contemporary ICTs and the economic policies supported by the ideas of neo-liberalism. Because of these two developments, the globalization has captivated the big corporations and companies, and it has been very integral part and has made its roots entrenched. Furthermore, capitalizing on the politicians has captured the wealth and resources.

Today’s businesses have all been shifted to Information, Communication, and Technology (LCT) and in the last fifty years, it has witnessed a tremendous progress in globalizing the world businesses, trades, and economies.

In our days, the economies depend on the information because the development of computers, the internet, satellite communications, and telecommunications have all contributed a lot to the fast flow of information and data transfer from one country to another. The global news events and monetary transactions happen instantly across the globe.

Around the world today neo-liberal economic ideas dominate that help flourish globalization. This notion is based on free markets and trade, trifling government involvement and regulation. Not only are this but its more domains, it accentuates the competition, profitability, efficiency and growth. Ultimately, the beneficiaries of these policies are rich and high-fi business community.

The idea of globalization has unified the world economies through the power of ICTs. The international infrastructures have changed the system of free trade, which allows the increased flow of goods and financial transactions.  The main actors in this domain are the states, multinational companies, and investment banks that share the same economic philosophy.

The trajectory of Pakistan’s economy is growing to contribute to the reduction of poverty since last the few years. But its pace is sluggish because we lag behind in the advancement of present-day technologies that cause thriving of the economy.

Presently, we are expecting a lot from the China-Pakistan Economic Corridor (CPEC). As it would make Pakistan’s economy globalized through familiarizing with new packages of information, communication, and technology. One of its initiatives has already been carried out in the shape of demutualisation and divestiture of Pakistan stock exchange.

Since the implanted ideology of globalization and neo-liberal economic policies has caused inequality and widen the gap between the rich and the poor in Pakistan. That today, there are 44 richest people in Pakistan against around 190 million populations.

To compete with accelerating global economy and to make it sustainable, we need to progress in the field of information communication and technology because, in future, the whole economy is going to be more digitized, globalized and ICTised.

غير منصفانه ٽيڪس جا عوام تي اثرات


ٽيڪس هڪ عالمي مسئلو آهي. جنهن ۾ ترقي يافته، ترقي پذير ۽ گهٽ ترقي يافته ملڪ هن جي لپيٽ ۾ آهن. جنهن عالمي سطح تي اڻبرابري ۽ غربت کي وڌيڪ اڀاريو آهي. صرف دنيا جي اٺ ماڻهن وٽ ايتري دولت آهي جيتري دنيا جي اڌ آبادي وٽ. ايتري دولت ۽ ملڪيت هجڻ جي باوجود به اھي ماڻهو ٽيڪس چوري ڪندا آهن پنهنجي حصي جو جائز ٽيڪس ڏيئڻ کان ڪيٻائيندا آهن. عالمي سطح تي وڏيون وڏيون ڪمپنيون ٽيڪس چوري ڪنديون آهن. ٽيڪس مسئلو عام عوام اندر ڪڏهن زيرِ بحث رهيو ئي ناهي. مشاهدو اهو ٻڌائي ٿو ته عام ماڻهو بجلي، پاڻي، عورتن تي تشدد، خوراڪ جي ڪمي، صحت ۽ تعليم جي خلاف احتجاج ڪندا آهن پر ڪڏهن ٽيڪس چوري خلاف احتجاج ناهي ڪيو ويو. اهو شايد ان ڪري ته ٽيڪس هڪ پيچيده ۽ مشڪل معاملو آهي. جنهن بابت عام ماڻهو کي ايتري سجاڳي ناهي. انهي سبب جي ڪري عوام جو ٽيڪس ڪجهه ماڻهو استعمال ڪري پنهنجي دولت ۽ ملڪيت ۾ اضافو ڪندا رهندا آهن. 

مجموعي طور تي پاڪستان ۾ ظالماڻو ٽيڪس نظام رائج آهي. جيڪو اميرن کان انهن جي ملڪيت يا آمدني مطابق ٽيڪس نٿو وٺي. سال جا خرچا پورا ڪرڻ لاءِ غريبن ته بي مدائتا ۽ اڻميا ٽيڪس لاڳو ڪري انهن جي زندگي کي ويتر وڌيڪ غربت طرف ڌڪيو پيو وڃي. ملڪ جي سمورن وسيلن مان صرف 55 سيڪڙو ٽيڪس جمع ڪيو ويندو آهي جڏهن ته ترقي پذير ملڪن جهڙوڪ سوئيڊن، جرمني، ۽ سوئيزرلينڊ ۾ اهو لڳ ڀڳ 89.11 سيڪڙو آهي. آئي ايم ايف جي مطابق وفاقي سطح تي پاڪستان ۾ ٽيڪس جمع ڪرڻ جي صلاحيت تقريبن 8 ٽرلين آهي پر 2015-16 ۾ صرف3.7 ٽرلين ٽيڪس وفاق ۽ صوبائي حڪومتن سڌي ۽ اڻ سڌي طرح سان جمع ڪيو. بقول هڪ تحقيق جي پاڪستان ۾ 20 ڪروڙ آبادي مان صرف 10 لک ماڻهو ٽيڪس واري نظام ۾ رجسٽرڊ آهن. زياده تر ٽيڪس اڻ سڌي طريقي سان وصول ڪيو ويندو آهي. جنهن جو شڪار عام عوام ۽ غريب ماڻهو ٿيندو آهي. 25 مئي تي بجيٽ جو اعلان ٿيندو ان ۾ اهو چيو پيو وڃي ته ڪسٽم ڊيوٽي ۾ اضافو ٿيندو ۽ هر اها شيءِ جيڪا عام ماڻهو استعمال ڪندو آهي مهنگي ٿيندي.  

 اسان ٽيڪس ته جمع ڪرائيندا آهيون پر اسانکي ٽيڪس جي ايتري سمجهه ناهي مطلب ته ٽيڪس آهي ڇا؟ اسان ٽيڪس ڇو جمع ڪرائيندا آهيون؟ ۽ اسان جو ٽيڪس ويندو ڪيڏانهن آهي؟ اِهي چند بنيادي سوال آهن جيڪي جيڪڏهن عوام کي سمجهه ۾ اچي ويا ته پوءِ انهن کي ٽيڪس نظام کي سمجهڻ ۾ آساني ٿيندي. ٽيڪس ۽ ترقي جو پاڻ ۾ باهمي تعلق آهي. هڪ مظبوط فعال رياست پنهنجي عوام جي ضرورتن کي پورو ڪرڻ لاءِ پنهنجي خزاني تي انحصار ڪندي آهي. ٽيڪس نظام ذريعي رياست، دولت جي تقسيم، ضروري خدمتن جي فراهمي، ۽ انفراسٽرڪچر جي تشڪيل، ۽ ملڪ ۾ موجوده وسيلن کي متحرڪ ڪري سگهي ٿي. موثر ٽيڪس جو نظام سياسي نمائندن کي مظبوط ڪرڻ، بدعنواني کي گهٽ ڪرڻ، طرزِ حڪمراني کي بهتر ڪرڻ جي ترغيب ٿي سگهي ٿو. ٽيڪس جمع ڪرڻ ان ڪري به ضرورتي آهي ته ملڪ جي خزاني يا ريونيو ۾ اضافو ٿيندو خزاني ۾ اضافي مان عوام جي ضرورتن کي پورو ڪرڻ ۾ مدد ملي سگهي ٿي،  تقسيم نو جو عمل شروع ٿي سگهي ٿو جنهن جي ذريعي غربت ۽ عدم مساوات ۾ مدد ملندي ۽ ان کان علاوه ٻيا به ڪيترائي تعمير نو جا ڪم شروع ٿي سگهن ٿا جنهن جي نتيجي ۾ عام عوام جي زندگي  هڪ بهتر دڳ ڏانهن روان دوان ٿي سگهي ٿي. 

 عوام کي اهو سمجهڻ گهرجي ته حڪومت ڪو به عوام تي ٿورو ناهي ڪندي جيڪو ترقي يا ڀلائي جو ڪم ٿئيي ٿو اهو عوام جو پئسو هوندو آهي جيڪو ٽيڪس جي مد ۾ عوام کان وصول ڪيو ويندو آهي. ان ڪري عوام پنهنجي پئي جو حساب حڪومت کان وٺي سگهي ٿو. ٽيڪس جي نتيجي ۾ جمع ٿيل دولت جو صرف عام جو ئي حق هوندو آهي حڪومت تي اهو لازم فرض آهي ته جيڪو ٽيڪس عام عوام کان ورتو ويندو آهي هو ملڪ ۾ عام ڀلائي لاءِ ۽ ترقي لاءِ استعمال ڪيو وڃي. عوام جي ان پئسي مان اسپتالون، روڊ، رستا، اسڪولون، آبپاشي جي نظام کي بهتر ڪرڻ، صحت، تعليم، سماجي تحفظات ۽ ٻين اهم بنيادي ضررتن  کي سڌاريو وڃي ته جئين عام عوام تنگدستي ۽ محرومي واري زنگي مان ٻاهر اچن. 

پر الميو اِهو آهي ته ٿيندو بلڪل ان جي ابتڙ آهي. اسان جي ملڪ ۾ جيڪي وڏا جاگيردار آهن جنهن وٽ هزارين ايڪڙ زمين، ملڪيت يا دولت آهي اهو پنهنجي ٽيڪس جو مناسب يا جائز حصو حڪومت کي نٿو ڏي. بلڪه ان جي عيوض حڪومت انهن وڏيرن ۽ جاگيردارن کي سهولتن سان نوازي ٿي. جاگيردار يا وڏيري جي اوطاق تائين حڪومت پڪو روڊ ٺاهرائي ڏي ٿي، ان جي بجلي جي فراهمي به بند نٿي ڪئي وڃي ۽ ٻيون به مختلف سهولتون انهن کي مهيا ڪيون ويندون آهن. ان کان علاوه اهي جيڪي ملڪ ۾ وڏين وڏين ڪارپوريشن جا مالڪ آهن جنهن وٽ پهرين ئي دولت ۽ ملڪيت جا وڏا وڏا انبار آهن پر اهي به ٽيڪس چوري ڪندا آهن. اسان جا سياستدان هڪ ته ملڪ ۾ عوام جي ڏنل پئسن مان ڀريون ٻڌندا آهن ۽ انهن پئسن تي عياشيون ڪندا آهن. عوام جي پئسي تي دنيا جي ملڪن ۾ گهمڻ ويندا آهن. وري ٽيڪس به چوري ڪندا آهن. چوڻ جو مطلب ته جاگيردار، وڏيرا، سردار، سياستدان، سرمائيدار، ڪاپوريٽ سيڪٽر جا مالڪ، وڏا ڪاروباري ماڻهو پنهنجي پئسي کي بچائڻ لاءِ ٽيڪس چوري ڪندا آهن.  پر اها ٽيڪس چوري به ڳٺ جوڙ سان ڪئي ويندي آهي. مٿي بيان ڪيل سڀ ڌريون هڪٻئي سان مليل هونديون قانون سازي پنهنجي حساب سان ڪري ان ڪاري ڌن کي اڇو ڪري پيش ڪيو ويندو آهي. انهن جا نتيجا عام غريب عوام کي ڀوڳڻا پوندا آهن. 

اسان وٽ حالت اِها آهي ته اسان جي ملڪ ۾ ڪو اهل ماڻهو ڪونهي جيڪو ٽيڪس آرڊيننس ٺاهي.2001 وارو ٽيڪس آرڊينسس به هڪ آسٽريليا جي ڪنهن پروفيسر کان لکرايو ويو آهي. جنهن بطور ڪنسلٽنٽ اهو آرڊينسس لکيو. هاڻي سوال اِهو آهي ته ٽيڪس آرڊينسس ان انسان لکيو جنهن کي پاڪستان متعلق ايتري ڄاڻ ئي نه هئي،  معاشي صورتحال جي ڪا گهڻي خبر نه هئي. بقول ٽيڪس ماهرن جي ته هن جيڪو ٽيڪس آرڊينسس لکيو آهي ان ۾ آسٽريليا جو پسِمنظر ذهن ۾ رکي ڪري لکيو آهي. ان کان وڌيڪ نااهلي ڪهڙي هوندي. ٻي ڳالهه اها آهي ته سورهن سالن کا اهو ئي آرڊيننس ٿورين گهِڻين ترميمن سان هلي پيو. 

اسان وٽ ٽيڪس نظام عوام جو رت چوسيندڙ نظام آهي. عام عوام جي آمدني ۾ سال ۾ ايترو اضافو ناهي ٿيندو جيترو حڪومت جي طرفان ٽيڪسن ۾ اضافو ٿيندو آهي. اڄ هر اهو شخص جيڪو پاڪستان ۾ موجود آهي اهو 17 سيڪڙو جنرل سيلز ٽيڪس تقريبن هر سيڌي سامان تي خرچ ڪندو آهي. مثال طور جيڪڏهن ڪا شيءَ 100 روپي جي آهي ته ان تي 17 سيڪڙو ٽيڪس ۽ اهو ٽيڪس حڪومت جي اڪائونٽ ۾ جمع ٿيندو آهي. 100 روپي جي موبائل ڪارڊ تي اسان 25 روپيا ٽيڪس ادا ڪندا آهيون. حڪومت جي آرڊينسس ۾ هو لکيل آهي ته جنهن جي آمدني چار لکن کان مٿي هوندي انکان آمدني تي ٽيڪس وصول ڪيو ويندو. هڪ دوست جنهن جي پگهار 45000 هزار مهانه آهي ان تي حڪومت 7000 ٽيڪس ڪٽيندي آهي ايڏو آهي ظالماڻو اسان وٽ ٽيڪس نظام. ان کان علاوه اسان پيٽرول مصنوعات ۾ تمام گهڻو ٽيڪس ادا ڪندا آهيون. 

عوامي جي ڏنل ٽيڪس جي پئسي تي ته حڪومت عياشي ڪندي آهي. اسان وٽ ٽيڪس جمع ڪرڻ جي ايتري گنجائش آهي ته اسان ڪجهه سالن اندر آءِ ايم ايف جو قرض لاهي سگهون ٿا پر خراب طرزِ حڪمراني جي ڪري اسان ڏينهون ڏينهن قرض جي ڌلڌل ۾ ڦاسندا پيا وڃون. ملڪ ۾ ايترا وسيلا ۽ دولت هجڻ جي باوجود اسان  بين القوامي مالياتي ادارن کان قرض کڻي پوري ملڪ کي ئي وڪڻي ڇڏيو آهي. پاڪستان جو هر شهري عالمي مالياتي اداري جو قرضي آهي. 

ايترو ته ناڪاره ۽ کوکلو ٿي ويو آهي اسان جي ملڪ جو اندروني ڍانچو جو اسان بلڪل به بي وس ٿي ويا آهيون. عام عوام روئڻ ۽ دانهون ڪرڻ کان سواءِ ٻيو ڪجهه به نٿي ڪري. هر روز ٿر ۾ ڪيترائي ٻار بک وڳي مري رهيا آهن. سنڌ ۾ عام عوام گٽرن جي پاڻي پيئڻ تي مجبور آهي. سرڪاري اسڪولن جي حالت ڏسي اسان کي حيرت ٿيندي آهي. سرڪاري اسپتالن جي صورتحال اسان جي سامهون آهي جتي ڪا به صفائي ڪونهي، جتي دوائون به ميسر ڪونهي، انهي سرنجن کي وري وري استعمال ڪيو ويندو آهي. ڊاڪٽر پنهنجن پرائيوٽ اسپتالن ۾ ڪروڙين رپيا ڪمائن پيا. چون جو مطلب ته غريب عوام جي زندگي هڪ اهڙي عجيب دور مان گذري پئي جنهن جي لاءِ لفظ ئي ڪونهي جو انهن کي بيان ڪجي. اهو صرف ان ڪري ته عوام جي ڏنل ٽيڪس مان حڪومت پاڻ پنهنجا پيٽ ڀريندي آهي عوام کي صرف خالي دلاسا ۽ داعوا ملندا آهن. 

ٽيڪس جو معاملو هڪ اهڙو معاملو آهي جيڪو پهرين اسان کي سمجهڻ گهرجي ان کان پوءِ ان تي باقاعده محمِ جوعي ڪئي وڃي حڪومت کي اهو عرض ڪيو وڃي ته عوام جي ڏنل پئسي مان صرف عوام جو ئي ڪم ڪيو وڃي. انهن جي طرزِ زندگي کي بهتري ڪيو وڃي. اهو تڏهن کي ممڪن آهي جڏهن اسان اجتماعي طور تي ڪنهن هڪ پليٽ فارم تي گڏ ٿي عوام کي سجاڳ ڪيون انهن کي اتسايون ته حڪومت توهان جي پئسي تي عياشيون پئي ڪري. ڪو به مسئلو تيستائين حل ناهي ٿيندو جيستائن عوام ان کي سنگيني طور نه ٿي وٺي ڇو ته عوام جي اٿڻ سان ئي مسئلا حل ٿيندا آهن. دنيا جي ڪيترين ئي ملڪن ۾ ويجهڙائي جي سالن ۾ عوام ٽيڪس متعلق پنهنجا آواز بلند ڪرڻ شروع ڪيا آهن. جنهن جا عالمي سطح ته اثرات به بهتري پئجي رهيا آهن. تنهنڪري اسانکي به پنهنجو ٽيڪس جي صحيح استعمال نه هجڻ متعلق آواز بلند ڪرڻ جي ضرورت آهي.

ڪِرندڙ يا اُڀرندڙ پاڪستاني معيشت

ڪنهن به ملڪ جي ترقي جو انحسار اتي جي معيشت تي هوندو آهي. قدرتي وسيلن سان مالامال پاڪستان پرڳڻو اقتصادي ڏيوالپڻي جو شڪار آهي. ڪنهن ڏاهي انسان خوب چيو آهي ته جيستائين حڪومتي سطح تي سڌارا نه ايندا تيستائين سماجي ۽ اقتصادي ترقي اڻٽر آهي. ڪنهن به ملڪ ۾ اقتصادي ترقي جو مقصد اهو ئي آهي ته ملڪ مان بيروزگاري جو خاتمو ٿيئي، غربت جو خاتمو ٿيئي، وڌندڙ مهنگائي تي قابو ڪجي،  وسيلن جي ورڇ منصافاڻي اصولن تحت ٿيئي، تعليمي معيار سٺو هجي، اسپتالن جي حالت سٺي هجي، عام ماڻهو کي صاف پيئڻ لاءِ پاڻي وافر مقدار ۾ ميسر هجي مطلب ته هر اهي بنيادي ضرورتون هجڻ گهرجن جيڪي هڪ عام ماڻهو جي زندگي کي بهتر ۽ سولي ڪرڻ ۾ ڪارآمد هونديون آهن. هوند جيڪڏهن اهي سڀ جائز حق انسان کي ملي وڃن ته ملڪ مان بدامني، گناهه، ڪرائيم، چوري، دهشتگردي تي ڪافي حد تائين گهٽتائي اچي سگهي ٿي.  
پاڪستان جي اقتصادي صورتحال ڪا مطئمن بخش يا واکاڻ جوڳي نه آهي. ڇو ته ملڪ ۾ اٽڪل 35 سيڪڙو ماڻهو اهڙا آهن جيڪي پنهنجي زندگي غربت جي لڪير جي هيٺ بسر ڪندا آهن. 25 ملين ٻار تعليم جي زيور کان محروم آهن. عام ماڻهو جي زندگي بک ۽ بدحالي جي ور چڙهيل آهي. نوجوانن جو وڏو انگ بيروزگاري جي عالم ۾ زندگي گذارڻ تي مجبور آهي. عورتن کي تعليم جي بدران چار ديواري اندر قيد ڪيو ويو آهي. انهن کي اقتصادي ترقي ۾ پنهنجو حصو ونڊڻ جو موقعو ئي نٿو ڏنو وڃي. اڻ سڌي ٽيڪس جي شرح ڏينهون ڏينهن وڌي رهي آهي.
ڪنهن زماني ۾ زراعت ماڻهن جي روزگار جو وڏي مان وڏو ۽ اهم ذريعو هوندو هو پر هاڻي لڳي ائين پيو ته اهو ذريعه معاش جو وسيلو ختم ٿيندي پيو نظر اچي. اُهي زرعي زمينون جيڪي 25 يا 30 سال پهرين تمام گهڻي مقدار ۾ ان يا ٻيا فصل اپائينديون هيون، هاڻي اُهي ويران ٿي ويون آهن ۽ اتي صرف مٽي ۽ دز جا وسڪارا آهن. اِهو سڀ ان جي ڪري ته انهن علائقن ۾ پاڻي جي موجودگي ناپيد ٿي ويئي آهي. انسان کي پئيڻ لاءِ پاڻي نٿو ملي ته پوءِ زراعت لاءِ ڪٿان ملندو. موجوده صورتحال  جو مشاهدو ڪري اسان مستقبل جي اقتصادي صورتحال جو ڪاٿو لڳائي سگهون ٿا ته ڪهڙي صورتحال ٿي سگهي ٿي. پر تنهن هوندي به اسان کي ڀرپور ڪوششون وٺڻ گهرجن موجوده اقتصادي صورتحال کي بهتر ڪرڻ لاءِ.
اسان زرعي دور، ان کانپوءِ صنعتي دور مان نڪري هاڻي ڪميونيڪيشن ۽ ٽيڪنالاجي جي دور ۾ بيٺا آهيون. اڄ جي دور ۾ سڄي معيشت جو دارومدار ڪيمونيڪيشن ۽ ٽيڪنالاجي تي دارومدار رکي ٿي جنهن ملڪ وٽ جديد دور جي ٽيڪنالاجي آهي اهو ئي هن دور جو قوي ۽ طاقتور ملڪ آهي. اهو ملڪ اقتصادي، لساني، توڙي ٻين حوالن سان سگهارو ثابت ٿيندو. موجوده دور ۾ جيڪڏهن اسان آمريڪا ڏانهن نظر ڦيرايون ته اهو دنيا جو امير ترين ملڪ آهي آمريڪين جديد ٽيڪنالاجي ۾ گذريل پنجن يا ڇهن ڏاهڪن ۾ بيپناهه ترقي ڪئي آهي. ٽيڪنالاجي ۽ ڪميونيڪيشن ۾ ڪارنامن جي ڪري ئي اڄ آمريڪا دنيا جو سپرپاور آهي.
پاڪستان ۽ پاڪستان جهڙا ٻيا ترقي پذير ملڪ جديد ٽيڪنالاجي جي اوائلي دور مان گذرن پيا جيڪڏهن اسانکي آمريڪا جهڙي سگهاري معيشت گهرجي ته پوءِ اسان کي جديد ٽيڪنالاجي ۽ تحقيق جي ميدان ۾ بيپناهه ڪارنامه سرانجام ڏيئڻا پوندا.  
 هاڻي وقت اچي ويو آهي ته هڪ اهڙي معيشت جو بنياد  وڌو وڃي جيڪا سڀني انسانن لاءِ برابري جا موقعا فراهم ڪري ۽ سڀني کي هڪجهڙو فائدو پهچائي. صرف امير ترين طبقي لاءِ نه پر سڀني انسانن لاءِ هجي. ڇو ته بنيادي ضروتون امير توڙي غريب جون هڪجهڙيون آهن. امير ته پنهنجين ضرورتن کي پورو ڪرڻ ۾ پريشاني ڪونهي هوندي پر زياده تر غريب ئي اقتصادي مسئلن جو شڪار ٿيندا آهن.   
نين اندازن مطابق، صرف دنيا جي اٺ ماڻهن وٽ ايتري دولت آهي جيتري دنيا جي غريب ترين اڌ آبادي وٽ آهي. معاشي ترقي جتي امير ترين طبقي کي فائدو پهچائي ٿي انهي معاشري جي باقي ماڻهن لاءِ خاص طور تي غريب طبقي لاءِ وڌيڪ مشڪلاتن جو باعث ٿيئي ٿي. موجود معيشت جي ساخت ۽ قوانين اسانکي ناانصافي ۽ انتهائي غيرمستحڪم صورتحال ۾ متبلا ڪري ڇڏيو آهي. ضرورت ان امر جي آهي ته اهو طبقو جنهن کي مختلف مراعاتن سان نوازيو ويندو آهي انهن جي مراعتن کي بند ڪيو وڃي ۽ هڪ اهڙو معاشي نظام جو بنياد وڌو وڃي جيڪو سڀني لاءِ يڪسوئي ۾ عمل پيرا هجي نه بلڪ صرف امير طبقي لاءِ. مزدورن ۽ هارين کي انهن جي ڪم جي نوعيت تحت اجورو ڏنو وڃي، عورتن جي حقن جو تحفط ڪيو وڃي انهن کي پڻ ڪاروبار  ۽ نوڪرين ڪرڻ جا برابر موقعا ڏنا وڃن ۽ انصاف تي ٻڌل ٽيڪس جي نظام کي مظبوط ڪيو وڃي.
چار سال پهرين عالمي اقتصادي فورم ان ڳالهه جي نشاندهي ڪري چڪو آهي ته معاشي ناانصافي وڌندڙ سماجي استحڪام جي لاءِ هڪ تمام وڏو خطرو آهي. دنيا جا ڪيترائي ادار امير ۽ غريب جي وچ ۾ وڌندڙ اڻبرابري واري وڌندڙ خليج کي ختم ڪرڻ جي ڪوششن ۾ رڌل آهن پر انهن ڪوششن جي باوجود نتيجا ڪي سازگار نه نڪتا آهن. بلڪ خليج ڏينهون ڏينهن وڌندي پئي وڃي. آمريڪا جي پراڻي صدر اوباما سيپٽمبر 2016 ۾ الوداعي تقريب دوران اقوام متحده جي جنرل اسيمبلي ۾ چيو هو ته ”هڪ اهڙي دنيا ڪڏهن به مستحڪم نٿي ٿي سگهي جنهن دنيا ۾ انسانيت جي هڪ سيڪڙي وٽ ايترو مال ۽ دولت آهي جيڪو دنيا جي 99 سيڪڙو ماڻهن وٽ آهي.“
دنيائي سطح تي وڌندڙ طبقاتي تفريق ٽين دنيا جي ملڪن کي وڌيڪ نقصان رسايو آهي.جنهن ۾ پاڪستان به شامل آهي. پاڪستان ۾ 44 اهڙا خاندان موجود آهن جنهن وٽ اربين روپين جي دولت آهي مثال طور ميان محمد منشا جي دولت تقريبن 2.5 بلين آمريڪي ڊالر آهي، ان کان پوءِ آصف علي زرداري جنهن جي دولت 1.8 بلين آمريڪي ڊالر آهي، ۽ ان کانپوءِ ٽين نمبر تي سر انور پرويز جنهن جي دولت 1.5 بلين آمريڪي ڊالر آهي، ڇوٿين نمبر تي ميان محمد نواز شريف ۽ شهباز شريف جنهن جي دولت 1.4 بلين آمريڪي ڊالر آهي. ائين ٻيا ڪيترائي امير ماڻهو رهن ٿا پاڪستان ۾ جنهن جي دولت اربين کربين روپيا آهي. باقي گهڻائي انهن ماڻهن جي آهي جيڪي پنهنجي زندگي غربت جي لڪير کان گهٽ زندگي گذارڻ تي مجبور آهن.  
آڪسفيم جي هڪ رپورٽ موجب ايندڙ 20 سالن جي دوران 500 امير ترين ماڻهو 2.1 ٽريلين ڊالر جي ملڪيت پنهنجن وارثن جي حوالي ڪندا. اها رقم 1.3 ارب آبادي واري ملڪ انڊيا جي، جي ڊي پي کان به زياده آهي. ان کان علاوه اڳتي غريب ۽ امير جي فرق کي واضح ڪرڻ لاءِ رپورٽ ٻڌائي ٿي ته 1988 ۽ 2011 جي وچ ۾ غريب ترين ماڻهن جي 10 سيڪڙو آمدني ۾ صرف ٽن ڊالرن جو ساليانه اضافو ٿيو آهي جڏهن ته امير ترين هڪ سيڪڙي جي آمدني ۾ 183 دفعا وڌي آهي. رپورٽ جي مطابق ويٽنام ۾ هڪ اميرترين ماڻهو هڪ ڏينهن ۾ ايترو ڪمائي ٿو جيڪو غريب ترين ماڻهو ڏهن سالن ۾ به نٿو ڪمائي سگهي. اڻبرابري ۽ ناانصافي جي اوچائي ڏسو اهي سڀ مسئلا عالمي معاشي تبديلين جي ڪري ٿيا آهن. ان کان علاوه نيولبرلزم جي تصور عالمي اقتصادي معيار کي ئي تبديل ڪري ڇڏيو آهي. جنهن فري مارڪيٽ جو تصور ڏيئي امير ماڻهن کي هڪ رستو فراهم ڪري ڇڏيو آهي ته جيئن اهي غريب جي خون جي بدلي پنهنجي ملڪيت جا انبار ٺاهين.