نيولبرلزم جي آمد ۽ معاشي اثرات

نيولبرلزم جو تصور ويهين صدي جي ٻي اڌ ۾ ظهور پذير ٿيو ۽ وڌندي وڌندي دنيا جي سمورين ملڪن ۽ اتي جي حڪومتي ۽ انتظامي سطحن تي قابض ٿي ويو. شروعاتي دور ۾ نيولبرلزم جي بنياد کي مظبوط ڪرڻ ۽ ان کي اڳيان آڻڻ ۾روايتي سياسي معاشي نظرين تمام اهم ۽ وڏو ڪردار ادا ڪيو. ان نظريي فري مارڪيٽ جي تصور کي اجاگر ڪرايو ۽ ان ڳالهه تي زور ڀريو ته مارڪيٽ حڪومت جي مداخلت کان آزاد هوندي. ان تصور کي معاشي واڌ لاءِ بهتر سمجهيو ويو. پر ان نظام، معيشتجي دنيا ۾ طوفان برپا ڪري ڇڏيوڪجهه ماڻهن وٽ دولت  جا انبار گڏ ٿي ويا ڪجهه وٽ کائڻ لاءِ به ڪجهه نه هو. هڪ معاشي غيرمنصفانه دور جي شروعات ٿيئي ٿي.

اڄڪلهه دنيا ۾ جنهن معاشي ۽ سماجي مسئلن اُڀار کنيو آهي يا جنهن مشڪلاتن کي انسان منهن ڏيئي رهيو آهي انهن جو بنيادي سبب ئي نيولبرلزم جو تصور  آهي. جنهن اقتصادي ۽ معاشي طور تي ملڪن جا ملڪ ڳڙڪائي ڇڏيا آهن. انهي تصور جي اڀرڻ جي ڪري اڄ  دنيا ۾ آڳرين تي ڳڻڻبرابر ماڻهن وٽ تمام گهڻي دولت گڏ ٿي ويئي آهي.

هي اڻبرابري ۽ ناانصافي تي ٻڌل معاشي ترقي جو اهڙو دور آهي جنهن ۾ ڏينهون ڏينهن اهو احساس وڌندو پيو وڃي ته غريب، غريب تر ٿيندو پيو وڃي ۽ امير، امير تر ٿيندو پيو وڃي. اڄ اسان هڪ اهڙي دنيا ۾ رهون ٿا جتي هڪ سيڪڙو ماڻهن جي دولت دنيا جي نانوي سيڪڙو ماڻهن کان وڌيڪ آهي. جڏهن اهڙو ناحق ۽ اڻبرابري هجي ته پوءِ اسان ڪڏهن به مستحڪم معاشري جي جوڙجڪ نٿا ڪري سگهون. تقريبن اڄ کان چار سال پهرين بين القوامي اقتصادي فورم تي معاشي اڻبرابري کي دنيا لاءِ وڏي مان وڏو خطرو قرار ڏنو ويو هو. عالمي اڳواڻن معاشي اڻبرابري کي گهٽ ڪرڻ لاءِ ايس ڊي جي مقصد 10 متعارف ڪرائڻ تي اتفاق ڪيو آهي.  انهن سڀني ڳالهين ۽ ڪوششن جي باوجود  به امير ۽ غريب جي وچ ۾ فرق زياده کان زياده ٿيندو پيو وڃي.

اڄ به دنيا ۾هر 9 ماڻهن مان 1 ماڻهو بکي پيٽ سُمي ٿو. 1988ع کان 2011ع جي دوران 10 سيڪڙو غريب ترين ماڻهن جي آمدني ٽي ڊالر سالانه گهٽ ٿي آهي جڏهن ته 10 سيڪڙو امير ترين ماڻهن جي آمدني ۾ 182 دفعا وڌيڪ اضافو ٿيو آهي.عورتون معاشي اڻبرابري يا تقسيم جو سڀ کان وڌيڪ شڪار ٿيون آهن. مردن جي نسبت 31 کان 75 سيڪڙو گهٽ ڪمائينديون آهن ۽ روز مره جي زندگي ۾ انهن کي امتيازي سلوڪ کان منهن ڏيئڻو پوندو آهي. آمريڪا ۾ پوين ٽن ڏاهڪن ۾ غريب ترين 50 سيڪڙو ماڻهن جي آمدني ۾ ڪو به اضافو نه ٿيو آهي جڏهن ته امير ترين جي هڪ سيڪڙو ۾ 300 دفعا اضافو ٿيو آهي.

نيولبرلزم  اسان کي صرف سهڻا خواب ڏيکاري ٿو ۽ غلط اندازا ڪري ٻڌائي ٿو جنهن جي حقيقت، ۽ عملي زندگي ۾ ڪابه اهميت نه آهي. نيولبرلز جي تصور موجب مارڪيٽ هميشه صحيح چوي ٿي ۽ حڪومت جو ڪردار معيشت ۾ گهٽ مان گهٽ ٿئيڻ گهرجي. ڪاروباري ادارن جي بنيادي ترجيح هر قيمت تي صرف فائدو ڪمائڻ  هجڻ گهرجي. ان تصور جي بقول انتهائي انفرادي دولت ڪاميابي جي نشاني آهي ۽ انفرادي اڻبرابري جي معاشري ۾ ڪا خاص اهميت ناهي.  ڪنهن به حڪومت جي معاشي پاليسين جو مقصد جي ڊي پي ۾ اضافو ٿيئڻ گهرجي. ان کان علاوه هي تصور اسان کي ٻڌائي ٿو ته فائدي تي ٻڌل هي ترقي جو ماڊل صنفي طور تي غيرجانبدار آهي. ۽ اسان جي معيشت ۾ استعمال ٿيئڻ وارا قدرتي وسيلا ڪڏهن به ختم نه ٿيئڻ وارا آهن اُهي لامحدود ۽ اڻکٽ آهن. انهن غلط مفروضن اڄ اسان کي تمام خطرناڪ نهج تي بيهاري ڇڏيو آهي جتي غربت ۽ اڻبرابري عروج تي آهن. جتي دولت جي ورڇ غيرمنصفانه طور تي ٿي رهي آهي.

اِنهي غيرمساوي ۽ غيرمنصفانه ترقي جا اهم ڪردار ڪهڙا آهن؟ انهي نظام کي پاءِ تڪميل تي پهچائڻ لاءِ مختلف بين القوامي ادارا جهڙوڪ ورلڊ بئنڪ، بين القوامي مالياتي ادارو، ۽ ورلڊ ٽريڊ آرگنائيزيشن پنهنجي پنهنجي حصي جو ايمانداري ۽ سچائي سان ڪم ڪيو آهي.  ان کان علاوهدنيا ۾ ڏهه اهڙا وڏا ڪاروباري ۽ تجارتي ادارا جنهن ۾ وال مارٽ، شيل ۽ ايپل وغيره شامل آهن،  انهن جي آمدني دنيا جي 180 غريب ترين ملڪن جي گڏيل دولت کان زياده آهي. هي فائدو مزدورن ۽ هارين کي گهٽ اجرت ڏيئي ڪمايو ويندو آهي. هي فائدو ٽئڪس چوري ڪري يا محفوظ ڪري ڪمايو ويندو آهي. هڪ اندازي موجب بين القوامي ادارا جيڪي هر سال ٽئڪس بچائيندا آهن انهن مان 164 ملين ٻار اسڪول وڃي سگهن ٿا ۽ 40 لک ٻارن جون زندگيون بچائي سگهجن ٿيون. اهي وڏيون ڪمپنيون ايترو وڌيڪ فائدو ڳٺ جوڙ ۽ غيرمنصفانه طريقي سان ڪمائينديون آهن. 1990ع کان انهن امير ترين ماڻهن جي تعداد ۾ تمام گهڻو اضافو ٿيو آهي ڇو ته دنيا ۾ ڪنسٽرڪشن ۽ اهڙن ٻين ڪاروبارن  ۾ تمام تيزي سان واڌارو ٿيو آهي، جنهن ۾  اِهي ڪمپنيونحڪومت سان گڏ ويجهڙائي وارو روابط ٺاهي مال لٽندا رهيا آهن.

ويجهڙائي ۾ آڪسفيم هڪ رپورٽ جاري ڪئي آهي جنهن ۾ اهو ڄاڻايو ويو آهي ته دنيا جي صرف اٺ ماڻهن وٽ  3.6 بلين ماڻهن جيتري دولت موجود آهي مطلب ته جيڪڏهن ترازو ۾ هڪ پاسي اُهي اٺ ماڻهو رکجن ۽ ٻي پاسي 3.6 بلين، ان ۾ اٺ ماڻهن جو پلڙو ڳرو ٿيندو.جيتوڻيڪ اهو چيو پيو وڃي ته غربت جو سبب اِهي اٺ امير ترين ماڻهو نه آهن پر اِهي ماڻهو هن غير منصفانه، غيرمساوي ۽ اڻبرابري واري نظام جا سڀ کان وڏا نمائندا ۽ فائدو وٺڻ وارا آهن.

هي هڪ اهڙو نظام آهي جنهن ۾ دولت وڌيڪ دولت کي گڏ ڪرڻ ۾ مدد ڪري ٿي، دولت جو مطلب طاقت ۽ اثر آهي جيڪو انهن کي اهڙا قاعدا ۽ قانون ٺاهڻ ۾ مدد فراهم ڪري ٿو جنهن ۾ وڌيڪ دولت جمع ڪري سگهجي. هي اُهي ماڻهو آهن جيڪي گهٽ مان گهٽ ٽئڪس ڏين ٿا  جنهن جي هڪڙي واضح مثال پاناما ليڪس آهي. آڪسفيم جي تجزيي موجب دنيا ۾ هڪ تهائي امير ترين ماڻهن جي دولت انهن کي وراثت ۾ ملي آهي جڏهن ته 43 سيڪڙو ماڻهن جي دولت انهن کي اهڙن ڪاروبار ڪرڻ سان ملي آهي جنهن ۾ ڳٺ جوڙ ۽ ذاتي تعلقات اهم ڪردار ادا ڪندا آهن.

ڇا انهي سڀني جي باوجود اسان هڪ متبادل انساني معاشرتي نظام جي تعمير ڪري سگهون ٿا؟ نظام بدلائي سگهجن ٿا انهن جي جاءِ تي نوان ۽ انسان دوست نظام آڻي سگهجن ٿا. انهي نظام کي ٽولڙڻ لاءِ حڪومت کي نوانوي سيڪڙو ماڻهن لاءِ سچائي ۽ ايمانداري سان ڪم ڪرڻ گهرجي. حڪومت کي مقابلي جي بجاءِ تعاون ۽ هڪٻئي جي مدد تي زور ڏيئڻ گهرجي. پائيدار ۽ منصفانه ٽئڪس جي نظام جي تشڪيل ڪئي وڃي.نوجوانن کي مواقع فراهم ڪيا وڃن. غربت جي خاتمي لاءِ ضروري آهي ته دولت چند ماڻهن جي هٿن ۾ جمع نه ٿيئي جڏهن ته ان جي منصفانه تقسيم ٿيئي. هڪ اهڙو انساني معيشت جو نظام جيڪو عورتن ۽ مردن لاءِ برابر هجي. ٽيڪنالاجي جو استعمال آسان ۽ آفر مقدار ۾ ڪيو وڃي. هڪ اهڙي انساني معيشت جيڪا پائيدار قابل تجديد توانائي تي هلندڙ هجي. فائدي جي بجاءِ ماڻهن جي محنت کي زياده اهميت ڏني وڃي.

موجود وسائل جي استعمال سان ٽي حصو غربت کي ختم ڪري سگهجي ٿو. ان لاءِ ضروري آهي ته ٽئڪس کي وڌايو وڃي ۽ عسڪري ۽ ٻين غيرضروري خرچن کي گهٽ ڪيو وڃي. دنيا کي هڪ انساني معيشت جي ضرورت آهي جيڪا نوانوي سيڪڙو ماڻهن کي فائدو پهچائي.

ماڻهن جي معيشت

چوندا آهن ته غربت کي لخ لعنت آهي، ڇاڪاڻ جو غربت به اميريء جيان قسمت جو چڪر آهي جيڪو غريب کي غريب ترين ۽ امير کي امير ترين بڻائي ٿو. غريب غربت جي گھاڻي مان نڪرڻ جا ڪيترا ئي وس ڪري پر غربت انجون سڀ راهون روڪيو ڇڏي. غريب وٽ نه پنهنجواجهو، رڳو اٽي لپ ۾ پورو، نه صحت جي سهولتن تائين سندن رسائي ، جي ٻارن کي اسڪول موڪلين ته گھر ڪيئن هلائين، جي سرڪاري اسڪول موڪلين ته ڇوڪرا ٻاهر ڪم ڪري جيڪي کڻيو اچن سوڪير ڪمائي ۽ ڇوڪريون جيڪي گھر سنڀالي ويٺيون آهن سو ڪير ڪري؟ غريب چو کنڀو ورتو پيو آهي ۽ انکي هو پاڻ توڙي سڄو معاشرو سندس تقدير سمجهي ٿو. “ لکيئي منجهان ليک، ذرو ضايع نه ٿئي.” غريب ڄڻ روز اول کان غربت جو ليک پنهنجي حصي ۾ لکرائي کڻي آيو آهي ۽ کيس سڄي حياتي ان جو بار ڍوئيندي ئي گھارڻو آهي. هڪ پاسي  مهانگائي جو جن ته ٻئي پاسي وڏيري جي لانگ ته ٽئين پاسي نه رائي نه رسائي ۽ چوٿين پاسي اڳتي اچڻ ۽ زندگي کي بهتر بنائڻ جي موقعن جي اڻهوند ۽ پهچ نه هئڻ انکي هر اڀرندڙ ڏينهن ۾ وڌ کان وڌ ڪمزور پيو بڻائي. ڇا اهو سندس نصيب آهي؟ ڇا چڱي قسمت ۽ قدرت به غريب لاءِ نه آهن ؟ ڇا غريب لاء اهو ئي بهتر آهي ته اهو پنهنجي قسمت جي لکئي کي قبول ڪري ،پنهنجي سوڙ آهر پير ڊگھيري ۽ رب جي رضا تي راضي رهي؟

تازو ڊيووس، سوئٽزرلينڊ ۾ عالمي اقتصادي فورم جي موقعي تي آڪسفيم پاران هڪ تحقيقي رپورٽ جاري ڪئي ويئي آهي، جنهن جو عنوان آهي “ 99 سيڪڙو جي اقتصاديات”. ان رپورٽ ۾ دنيا جي دولت ڪٿي پئي ڪٺي ٿئي ۽ ڪيئن پئي ڪٺي ٿئي ۽ انکي ڪير ڪيئن پيو خرچ ڪري ان بابت ڇرڪائيندڙ انڪشاف ڪيا ويا آهن. ان رپورٽ جي ڊيٽا تي آڪسفيم مسلسل ٽي سال ڪم ڪيو آهي. اهو ڊيٽا جڳ مشهور رسالن فاربس ۽ ڪريڊٽ سوسي کان حاصل ڪيو ويو آهي.

تقريبن چار سال اڳ، عالمي اقتصادي فورم پڻ ان ڳالھ جي نشاندهي ڪري چڪو آهي ته سموري دنيا جي سماجي استحڪام کي سڀ کان وڏو خطرو معاشي ۽ اقتصادي اڻبرابري جوآهي. ساڳئي ريت، عالمي بينڪ به پنهنجي غربت ختم ڪرڻ واري حدف کي گڏيل خوشحالي سان جوڙيو آهي. دنيا جي اڳواڻن پائيدار ترقيء جا حدف ، جيتوڻيڪ مڙني ملڪن لاءِ هڪجهڙا طئي ڪيا آهن ، توڙي اهي ترقي جي ڪهڙي به ڏاڪي تي هجن. انهن حدفن ۾ حدف 10 دنيا مان اڻبرابري ختم ڪرڻ بابت آهي. سوال اهو ٿو اڀري ته انهن سمورين ڪوششن جي باوجود به دنيا ۾ امير ۽ غريب جو فرق ڇو وڌندو پيو وڃي؟ ڇو اڄ جهڙي  تيز ترقي جي ڊوڙ واري ايڪويهين صديء ۾ به نون مان هڪڙو ماڻهو لنگھڻ سمهڻ تي مجبورآهي؟

رپورٽ چوي ٿي ته آڪٽوبر 2015 جي ڊيٽا مطابق دنيا جي امير ترين آبادي ، دنيا جي ڪل آبادي جو فقط هڪ سيڪڙو آهي. يعني هڪ سيڪڙي وٽ ايتري دولت گڏ ڪيل آهي جيتري باقي دنيا جي 99 سيڪڙي وٽ آهي.

تازي ڊيٽا موجب  دنيا جي فقط اٺ (8 ) ماڻهن وٽ ايتري دولت آهي جيتري دنيا جي غريب ترين اڌ آبادي وٽ آهي.اهي اٺ ئي مرد آهن ۽ انهن اٺن ماڻهن مان ڇھ آمريڪي آهن، هڪڙو اسپيني آهي ۽ هڪڙو ميڪسيڪي آهي، جڏهن ته مجموعي طور تي غريب ماڻهو مقروض آهن. ماهر ان کي اڻ برابري جو بحران ڪوٺين ٿا.

ماهرن جو چوڻ آهي ته جيڪڏهن دولت ڪٺي ڪرڻ جي اها ئي رفتار رهي ته ايندڙ ويهن سالن ۾ ، فقط 500 ماڻهو تقريبن 2.1 ٽرلين ڊالر پنهنجي وارثن کي منتقل ڪندا. اهو پئسو انڊيا جهڙي ملڪ، جنهن جي آداني 1.3 ملين آهي، ان جي سالياني مجموعي ملڪي پيداوار کان به گھڻو آهي.

انگ اکر ٻڌائين ٿا ته 1988 کان 2011 جي وچ۾ 10 سيڪڙو غريب ترين ماڻهن جي آمدني هر سال ٽن ڊالرن کان به گھٽ وڌي آهي ، جڏهن ته فقط هڪ فيصد امير ترين ماڻهن جي آمدني 182 ڀيرا وڌي آهي.

دنيا جو مشهور ماهرِ اقتصاديات ٿامس پڪٽي جي تجزئي موجب آمريڪا ۾ گذريل ٽيهن سالن ۾ 50 سيڪڙو غريب ترين ماڻهن جي آمدني ۾ ڪو به اضافو ناهي ٿيو جڏهن ته امير ترين هڪ سيڪڙي جي آمدني 300 ڀيرا وڌي آهي.

ويٽنام ملڪ جو امير ترين شخص جيترو هڪڙي ڏينهن ۾ ڪمائي ٿو اوترو ان ملڪ جو غريب ترين شخص ڏهن سالن ۾ به ڪمائي نٿو سگھي.

فنانشل ٽائيمز اسٽاڪ ايڪسچينج 100 ، جيڪا لنڊن اسٽاڪ ايڪسچينج جي 100 وڏين ڪمپنين جي ڪاروبار کي برطانوي قانونن مطابق هلائي ٿي، تنهنجو چيف ايگزيڪيوٽوآفيسر جي سال جي ڪمائي بنگلاديش جي گارمينٽ فيڪٽرين ۾ ڪم ڪندڙ ڏھ هزار مزدورن جي ڪمائي جي برابر آهي.

اڄ جو هي جديد ترين دور ، جنهن کي انساني ترقيء جو سونهري دور ليکيو وڃي ٿو، جيڪو سائنس ۽ ٽيڪنالاجيء جا ڏاڪا برق رفتاري سان پيو اڪري، اهو دراصل هڪ امير ترين دور آهي جنهن ۾ ڪرپشن ۽ سماجي مسئلن جو هڪ ٻرندڙ جبل پيو پچي.

ڇا اهو اڻبرابري جو بحران قدرتي آهي؟ غريب جو نصيب آهي يا اهو ان قاتل ۽ ظالم نظام جو نتيجو آهي جنهن چند ماڻهن جي هٿن ۾ سموري انسانذات جي تقدير ڏيئي ڇڏي آهي؟ هي سرمائيداري نظام کڻي ڪيڏو به پاڻکي ترقي يافته ڪوٺائي پر اهو معاشرو جنهن ۾ فقط ڪي چند آڱرين تي ڳڻڻ جيترا ماڻهو پراميد هجن پر باقي دنيا خوف، محرومي ۽ احساس ڪمتري ۾ مبتلا هجي، انکي ڪنهن به ريت صحتمند نظام ۽ معاشرو نٿو ڪوٺي سگھجي.

نيو لبرل ازم جو نظريو ان سڄي استحصالي نظام پٺيان ڪارفرما آهي، جيڪو چند مفروضن تي بيٺو آهي. پر وقت ثابت ڪيو آهي ته سندس اهي سمورا مفروضا سطحي ۽ ٺڳي جو ٺاھ آهن.

1.فري مارڪيٽ

نيو لبرل ازم جو بنيادي مفروضو فري مارڪيٽ اڪانامي آهي يعني مارڪيٽ هميشه صحيح   هوندي آهي ۽ حڪومتن کي  گھرجي ته اهي ان ۾ گھٽ کان گهٽ مداخلت ڪن ته جيئن مرڪيٽ وڌي ويجهي. حڪومت جي بيجا مداخلت مارڪيٽ کي سست بڻائي ٿي ۽ انجي رفتار گھٽائي ٿي. انجو نتيجو اڄ اسانجي سامهون مارڪيٽ مافيائن جي صورت ۾ آهي، جيڪي ملڪي توڙي عالمي سطح تي اجگر بلائن جيان سڀ ڪجھ ڳڙڪائڻ لاءِ آتيون آهن. انهن مافيائن کي فري مارڪيٽ، فري اڪانامي، ورلڊ ٽريڊ آرگنائزيشن ۽ اهڙن ڪيترن عالمي بخملن ۾ ويڙهي پيش ڪيو ٿو وڃي. نتيجو امير امير ترين ۽ غريب غريب ترين!

2. منافعو اولين شرط آهي

نيو لبرل ازم جو ٻيون مفروضو اهي ته ڪارپوريشنن يا وڏين ڪمپنين کي هر قيمت تي منافع ڪمائڻ ۽ انکي پنهنجي حصيدارن کي ڏيڻ جي ضرورت آهي. ان معاوضي ڪمائڻ خاطر اهي وڏيون ڪمپنيون پنهنجي مزدورن، آبادگارن ۽ اڪرو ڪندڙن تي دٻاءُ اجهن ٿيون ۽ ٽيڪس چوري جا نت نوان طريقا ڳولهي لهن ٿيون.

3. انفراديت خوشحالي ۽ ڪاميابي جي نشاني آهي

نيو لبرل ازم جو هڪڙو مفروضو اهو پڻ آهي ته انفراديت کي هٿي ڏجي ڇاڪاڻ جو انفرادي دولت خوشحالي ۽ ڪاميابي جي نشاني آهي. فردن کي فقط پنهنجو پاڻ لاءِ  جيئڻ گھرجي. ان قسم جي سوچ جو ڪنهن به ريت انبرابري سان ڪوبه واسطو نه آهي ڇاڪاڻ جو هر فرد کي پنهنجي زندگي ٺاهڻ ۽ دولت ڪمائڻ جو حق حاصل آهي. ان مفروضي جو ئي نتيجو آهي جو اڄ فقط اٺن فردن جي هٿن ۾ باقي اڌ آبادي جيتري دولت آهي.

4. مجموعي قومي پيداوار ۾ اضافو

نيو لبرل ازم جو چوڻ آهي ته پاليسي سازي جو بنيادي مقصد مجموعي قومي پيداوار ۾ اضافو هئڻ گھرجي. جڏهن ته جي ڊي پي ۾ سموري دميا جي عورتن جو بنا معاوضي واري ڪم جو ڪو ڪاٿو ڪونهي، جيڪو اها گھر ۾ به ڪري ٿي ته پنهنجي ٻنين تي به ڪري ٿي ۽ پنهنجي مال کي سنڀالڻ لاءِ به ڪري ٿي. وقت ثابت ڪيو آهي ته فقط اهو معيار ڪنهن به ريت ڪنهن ملڪ جي خوشحالي جو ڪاٿو لڳائڻ لاءِ ڪافي نه آهي. مثلن زمبيا جي جي ڊي پي ته وڌي آهي پر اتي غريبن جي انگ ۾ واڌارو آيو آهي.

5. صنفي برابري

نيو لبرلازم جو هڪڙو مفروضو اهو به آهي ته اهو نظام صنفي طور غيرجانبدار آهي. جڏهن ته جي ڊي پي ۾ عورت جي اڻٿڪ محنت جو ڪو شمار ئي نه آهي. فيض احمد فيض چيو آهي “ همين ڪيا برا ٿا مرنا اگر ايڪ بار هوتا”. عورت جي ان سموري حصي کان سواءِ معيشت جو ڦيٿو هلي ئي نه ٿو سگھي.

 6. لامحدود قدرتي وسيلا

نيو لبرلازم جا ساٿاري ماحول کي محفوظ ڪرڻ جون ڳالهيون ڀلي کڻي ڪيڏيون به وڏيون ڪن پر سندن عملن اهو ظاهر ڪيو آهي ته اهي فقط نفعوڪمائڻ خاطر هن ڌرتي ماءُ جا محدود وسيلا بيدريغ استعمال ڪن ٿا ۽پنهنجن ڪارخانن  هلائڻ لاءِ ماحولياتي استحصال ڪن ٿا.

آمريڪا جيڪو دنيا جو وڏو ڪارخانيدار آهي ۽ سموري دنيا ۾ ڪاربن ڦهلائڻ جو ذميدار آهي سو اڄ اقوام متحده ۾ ماحولياتي ڪنوينشنن ۽ ڪيوٽو پروٽوڪول تي صحيح ڪرڻ لاءِ آماده ئي نه آهي.

جتي نيو لبرلازم جهڙا غريب دشمن نظريا پلجن ٿا اتي انسانن جي ڳالھ ڪندڙ سوچون به موجود آهن. ماڻهن جي معيشت جو نظريو هڪ اهڙي ئي ڳالھ پيش ڪري ٿو ته:

. حڪومتن کي 99 سيڪڙي لاءِ ڪم ڪرڻ گھرجي ۽ نڪي هڪ سيڪڙي لاء

. حڪومتون ماڻهن سان تعاون ڪن ۽ نڪي اميرن لاءِ ٽيڪس جون آماجگاهون بڻجن ۽ انهيءَ ڏس ۾ هڪ ٻئي سان مقابلي بازي ڪن جنهن ۾ اهي پنهنجي ملڪي سالميت کي به داءُ تي لڳايو ڇڏين. مثلن چند ڏوڪڙن جي عيوض امير ڪيترن ملڪن جي شهريت وٺي سگھن ٿا، اتي رهي سگھن ٿا ۽ ڪاروبار ڪري سگھن ٿا.

. ڪمپنيون سڀني جي فائدي لاءِ ڪم ڪن ، رڳو پنهنجي حصيدارن جي منافعي وڌائڻ لاءِ نه.

. انتهائي غربت جو خاتمو تڏهن ئي ممڪن آهي جڏهن دولت گڏ ڪرڻ جي نظام کي ئي پاڙان پٽجي ۽ اهڙو نظام جوڙجي جنهن ۾ چند هٿن ۾ دولت گڏ نه ٿئي.

. نظام اهڙو هجي جيڪو مرد ۽ عورت لاءِ هڪجهڙا موقعا فراهم ڪري ۽ انکي برابر ڪري ليکي

. ٽيڪنالاجي غريب جي فائدي لاءِ هجي ۽ نڪي انکي وڌيڪ غريب بنائڻ لاءِ.

. ماڻهن جي معيشت معني اهڙي معيشت جيڪا ماحولياتي طور پائيدار ترقي ۽ مستقبل جي ضامن هجي.

. ماڻهن جي معيشت جو مطلب آهي ته فقط جي ڊي پي ۾ اضافو ڪافي نه آهي پر جيڪو حقيقت ۾ اهم آهي انکي ڏسڻ گھرجي ۽ ليکڻ گھرجي.

اها ئي هڪ مثبت  سوچ آهي ۽ بهتر مستقبل جي ضمانت آهي ڇاڪاڻ جو فقط چند ماڻهن جي هٿن ۾ پنهنجو مستقبل ڏيئي ڇڏڻ خطرناڪ ٿيندو.

Taxation (History & Flaws)

Tax reforms firstly introduced by Hazrat Umar (R.A) in 7th century. Taxes collected in the treasury were used to provide income to needy including poor, elderly, orphans, widows and disabled.
In modern age Income Tax was introduced in 1798 by William Pitt as a means to raising further funds for the prosecution of the war against France. In the year 1816 the Income Tax ceased. It was not revived until the year 1842, when it was re-imposed by Sir Robert Peel’s government, not as a war tax, but for the purpose of repairing the deficit which then occurred in the revenue.
After Independence on 14 August 947, the Pakistan Government adopted the Income Tax Act, 1922. The Income Tax Act, 1922, was replaced by the Income Tax Ordinance, 1979 and was made effective from 1st July 1979. Self Assessment Scheme was further broad based. Changes were brought about every year through annual Finance Acts. The Income Tax Ordinance, 1979 remained in force 30th June, 2002.
Taxes are of 2 types’ direct taxation and indirect taxation.
Direct Taxation: is simply the tax that levied on income/wealth of individuals & Organizations
Indirect Taxation: Taxes that are place on Goods and services E.g. general sales Tax.
Pakistan’s tax regime consists of four main revenue sources:
1. General Sales Tax,
2. Central Excise Duty,
3. Customs Duty
4. Income Tax
Ordinance is applicable to whole of Pakistan except Tribal areas like, FATA (Federally Administered Tribal Areas) and PATA (Provincially Administered Tribal Areas) and Tribal Areas mentioned in article 246 of the Constitution.
Flaws in Pakistan Tax system
 According to World Bank report, there are some structural problems, such as a narrow tax base, tax evasion, distrust of taxpayers.
 The tax system of the country seems to have continuously benefited the elite. A huge amount of taxes comes from the poor through indirect taxes compared to the very little contribution of direct taxes from the affluent class.
 Administrative weakness is a key obstacle in tax collection as a former finance minister has admitted that corruption in the Federal Board of Revenue (FBR) eats up Rs500 billion annually.
 In agriculture, According to farmers, they do not have such infrastructure as the industrial sector is enjoying, then why the government expect to collect revenue from them according to the proportion of their income.
Recommendation
There is a need to rationalize taxes, widen the tax base, restructure the collection mechanism and improve institutional capability of FBR. These are measures which may lead to rapid improvement in taxes.

گلوبل وارمنگ اور انوکھی مشین برائے تحفظِ ماحول

ماحول کا زندگی سع گہرا تقلق ہے۔ انسان کی بہتر آسائشوں کے لئے دوڑ، صنعتوں میں بے تحاشااضافہ اور توانائی کا بڑھتا ہوا استعمال ماحولیاتی آلودگی کی صورت میں ہمارے لئے وبالِ جان بن چکا ہے۔ بقول شاعر!
بدن صبا کا یکسر دھویں میں لپٹا ملا
نسیم بھی لئے گردو غبار گزری ہے
انسانی کاروائیاں (Anthropogenic Activities) نظامِ ارضی پر بہت زیادہ اثر ڈال رہی ہیں جسکے نتیجے میں ہونے والی ماحولیاتی تغیرات ہمارے موسم، نباتات اور حیوانات کو متاثر کر رہے ہیں۔ نباتات اور ہماری فصلوں کا اُگنا، پھول اور پھل آنا مناسب ماحولیاتی شرائط سے مشروط ہے۔ ماحولیاتی تغیرات نہ صرف ہماری غذائی فصلوں کی پیداوار کو متاثر کر رہے ہیں بلکہ ان سے بارشوں اور ہواؤں کے سلسلہ جا ت بھی بُری طرح متاثر ہو رہے ہیں۔ ان تغیرات کے نتیجہ میں نت نئی بیماریاں جنم لے رہی ہیں ۔ ماحول میں یہ بگاڑ، بے ترتیبی اور بے قاعدگی خود انسانی حیا ت کے لئے عذاب سے کم نہیں ہے۔
انسانی کاروائیوں نے نظامِ ارضی کو اسکی نارمل حدود سے باہر دھکیل دیا ہے۔ گلوبل وارمنگ (Global Warming)اور موسمی تغیرات (Climate Change) کا باعث بننے والی گیسوں کا اس بگاڑ میں حصہ درج ذیل ہے۔
1. کاربن ڈائی آکسایئڈ (Carbon Dioxide CO2) 55%
2. کلورو فلورو کاربنز (CFCs) 17%
3. میتھین (Methane) 15%
4. نائٹرس آکسائیڈ (Nitrous Oxides) 05%
5. دیگر گیسیں (Other Gases) 08%
نارمل حدود میں سورج سے آنے والی 70 % حرارت ارضیاتی عوامل میں استعمال ہو جاتی ہے اور 30 % واپس خلاء میں چلی جاتی ہے۔ درج بالا گیسیں سورج کی حرارت کو واپس جانے سے روکتی ہیں ۔ ان گیسوں کو گرین ہا ؤس گیسسز Green House Gases))کہتے ہیں۔ انہی گیسوں کی وجہ سے زمین کا اوسط درجہ حرارت 15 ڈگری سینٹی گریڈ ہے جو کہ زمین پر زندگی کے لئے انتہائی مناسب ہے۔ اور ان گیسوں کی غیر موجودگی میں زمین کا درجہ حرارت منفی اٹھارہ سینٹی گریڈ (-18 Co)ہوتا ہے۔ جو کہ زندگی کے لئے موزوں نہیں ہے۔ ان گیسوں کا حرارت کنٹرول کرنے کا یہ اثر گرین ہاؤس ایفیکٹ (Green House Effect) کہلاتا ہے۔
ایندھن (کوئلہ ، تیل ، گیس، لکٹری وغیرہ ) کے بے دریغ استعمال اور دیگر انسانی سرگرمیوں کی وجہ سے گرین ہا ؤس گیسسز کا فضا ءمیں تناسب نارمل سے بڑھتا جا رہا ہے اور اس بڑھتے ہوئے گرین ہاؤس ایفیکٹ (Enhanced Green House Effect) کو گلوبل وارمنگ (Global Warming) کہتے ہیں ۔ اگر ان گیسوں کے بڑھتے ہوۓ تناسب کو نہ روکا گیا تو 2040 تک زمین کا اوسط درجہ حرارت 3 سینٹی گریڈ تک بڑھ جاۓ گا جس کے نتیجہ میں درج ذیل مسائل کا سامنا ہوگا۔
1. قحط Droughts
2. خوراک کے مسائل Food Security
3. سیلاب اور طوفانی بارشیں Floods & Storm Rains
4. زمینی کٹاؤ Soil Erosion
5. مقامی فصلوں کی تبدیلی Change of Flora
6. سطح سمندر کی بلندی Rise of Sea Level
7. غذائی زنجیر Food Chain/ Eco – System
8. جراثیمی اور ماحولیاتی بیماریاں ڈینگی وغیرہ New Infectious and Environmental Diseases
9. گلئشیرز کا پگھلاؤ Glacier Melting
10. اووزون تہ کو نقصان Depletion of Ozone Layer
11. جنگلات میں کمی Deforestation
گرین ہاؤس گیسسز کے اثرات سے بچنے کے لئے درج ذیل اقدامات ضروری ہیں۔
I. ان گیسوں کو خارج کرنے والے ایندھن کا کم سے کم استعمال یا متبادل ایندھن کا استعمال یا متبادل ٹیکنالوجی ۔
II. ان گیسوں کو استعمال یا جذب کرنے کے لئے اقدامات۔
III. بدلتے ہوئے موسم کے مطابق غذائی فصلوں کا انتخاب۔
گرین ہاؤس گیسسز کے اخراج اور اثرات کو کم کرنے کے لئے اقوامِ متحدہ کے تحت 196 ممالک کے درمیان عالمی معاہد ہ “Kyoto Protocol Agreement” ہے جس کے تحت 30 نومبر تا 12 دسمبر 2015 معاہدہ کے رکن ممالک کی ایک کانفرنس میں زمینی درجہ حرارت کے تغیر کو 2050 تک زمینی درجہ حرارت کے تغیر کو 2 ڈگری سینٹی گریڈ سے کم رکھنے کے لئے عملی اقدامات کا پابند کیا گیا ہے۔ پاکستان بھی اس معاہدے کا ممبر ہے۔گلوبل وارمنگ میں55% حصہ صرف کاربن ڈائی آکسایئڈ گیس کا ہے ۔ اس لئے دیگر اقدامات کے ساتھ ساتھ ہر ممبر ملک اس گیس پر قابو پانے کے لئے اقدامات کا متلاشی ہے۔
پرانے وقتوں کی بات ہے کہ ایک بادشاہ نے اپنے ملک کے مشہور و معروف کاریگر کو اپنے محل میں طلب کیا اور حکم دیا کہ ایک ایسی مشین تیار کرو جو خوبصورت ہو اور انسانی دل ودماغ اور آنکھوں کو ہر وقت اور ہر موسم میں بھلی لگے۔ اس کو چلانے کے لئے نہ تو ایندھن کی ضرورت پڑے اور نہ ہی آپریٹر کی۔ اپنی خوراک تیا رکرنے کی وہ خود ذمہ دار ہو اور ہاں جب وہ مشین کام کرے تو فضاء کو شور اور دھویں سے آلودہ کرنے کی بجائے اسے لطیف اور پاکیزہ بنائےاور آخری بات جب وہ اپنی عمر پوری کرے تب بھی وہ ہمارے کسی نہ کسی کام آئے۔ جاؤ اور ان خوبیوں کی مشین بنا کر لاؤ اور ہم سے منہ مانگا انعام پاؤ۔ذہین کاریگر مسکرایا اور محل کی کھڑکی سے درختوں کی جانب اشارہ کرتے ہوئے بادشاہ سے عرض کی عالیجاہ! اپنے محل کی کھڑکی سے ذرا باہر نظر دوڑائیے وہ” انوکھی مشین “ تو پہلے ہی بن چکی ہے اور اسے اس عظیم کاریگر نے بنایا ہے جس نےاس پوری کائنات کو اپنے حُسنِ تدبر سے تخلیق فرمایا ہے۔ یہ انوکھی مشین” درخت “ ہے۔
درخت گلوبل وارمنگ اور موسمیاتی تغیر کا باعث بننے گیس کاربن ڈائی آکسائیڈ کو جذب کرتے ہیں اور ہماری بقاء کے لئے ضروری گیس آکسیجن خارج کرتے ہیں ۔ آئیے قدرت کی اس انوکھی مشین کو تحفظِ ماحولیات ، تدارکِ گلوبل وارمنگ اور موسمیاتی تغیرات سے بچنے کے لئے لگائیں/ اُگائیں۔یہی تدارک کا سستا ترین اور وسع العمل قدرتی حل ہے۔ اس میں صدقہ جاریہ بھی ہے اور فوڈ سکیورٹی بھی۔
بے شک اللہ تعالیٰ نے انسان کو استطاعت بخش رکھی ہے کہ وہ اچھے اور برے کا خود انتخاب کرے اور مصیبتوں کا حل تلاش کرے۔
’’ اور انسان کو وہی ملتا ہے جسکی وہ کوشش کرتا ہے۔‘‘ (النجم – 39 )
’’تم پر جو مصیبت آتی ہے وہ تمھارے ہاتھوں کی کمائی کا نتیجہ ہوتی ہے۔‘‘ (الشوریٰ – 30)
درخت زمین کا زیور اور ہمارے لئے زندگی ہیں۔
Environment Protection; “it is in our hands.”