ٽيڪس وصولي ۽ عورت جو ڪردار

 

هڪ وقت هو جو سون مياڻي تان ان دور جي دلورا بادشاه صرف هڪ شخص مورڙي جي چوڻ تي اتي جي سـڄي  رياست تان ٽيڪس معاف ڪري ڇڏيو هو. سنڌ جي تاريخ ۾ هڪ دور اهو به گذريو آهي ته ، سنڌ جي هڪ بادشاهه ڄام تماچي رڳو پنهنجي هڪ راڻي جيڪا ان وقت جي شاهي رسم ۽ رواج کان هٽي ڪري هڪ انتهائي غربت ، اٻوجهائي ۽ اڻڄاڻائي جي ورچڙهيل ڪميونٽي مان هئي . يعني نوري مُهاڻي. جنهن جا مائٽ سارو ڏينهن ڄار ڪلهي ڪري ڍنڍن مان ڊينڊ جهلي پنهنجي ٻچن جو پيٽ پاليندا هئا. پر جڏهن سمي ڄام جي اک ان ککيءَ هاڻي نوري جي نياز ۽ نوڙت ڏسي مٿس موهجي پئي ۽ سنڌ جي تخت هلي مهاڻن جي گندگيءَ ڀريل مڇيءَ جي ڇٽ وارين جهوپڙين ۾ نوريءَ سان لانئون لڌيون ته نوريءُ جي چوڻ تي سنڌ جي ان وقت جي سمورين ڍنڍن مان مڇي جي شڪار تان سمورا ٽيڪس ۽ محصول معاف ڪيا ويا.سنڌ جي تاريخ اهڙين ڪهاڻين ۽ قصن سان ڀري پئي آهي هي ته اهي ڳالهيون آهن، جن جي شاهدي اسان کي شاه لطيف جي بتن مان به ملي ٿي.هڪ دور اهو هو ۽ هڪ دور اڄوڪو آهي. اسان جي ملڪ جا اڳواڻ هڪ شخص تـ ٺهيو پر سڄي رياست جي عوام گھوڙا گھوڙا ڪري پوءِ بـ ٽيڪس معاف نٿو ٿئي بيڻو وڌندو پيو وڄي.

هونئن تـ ٽيڪس وٺڻ جي شروعات حضرت عمر رضه کان ٿي هئي. ٽيڪس جو اهو پيسو گڏ ڪري  غريبن، يتيمن،محتاجن ۽ بيواه عورتن تي خرچ ڪيو ويندو هو. اڄ جي جديد دور واري ٽيڪس جي شروعات 1798 کان ٿي. جيڪا ان دوۡر جي حاڪم وليم پيش ڪئي. ٽيڪس مان گڏ ٿيل اهي پيسا مخالف ملڪن سان جنگ وڙهڻ لاءِ ڪم ايندا هئا. اسان جي ملڪ اهو قانون آزاد ٿيندي ئي يعني1947ع تي گود يا هنج ورتو. جنهن کي ايڪٽ 1922ع چيو ويندو هو. پوءِ اڳتي هلي اهو انڪم ٽيڪس آرڊيننس ۾ تبديل ڪري1978ع تي لاڳو ڪيو ويو. ۽ پوءِ ان ۾ وقت سان گڏوگڏ تبديليون اينديون ويون.

هن وقت پاڪستان ۾ ٻن قسمن جا ٽيڪس ورتا ويندا آهن. جنهن ۾ هڪڙا ڊائريڪٽ ٽيڪس يعني (سڌاسنوان ٽيڪس) جيڪي سڌو سئنون ڪنهن بـ فهم ، اداري يا ڪاروبار جي وڌنڌڙ ڪمائي تي لڳن ٿا. ٻيا اڻسڌا ٽيڪس جيڪي اسان روزمره جي ضرورت جون جيتريون بـ شيون واپرائيندا آهيون انهن تي لڳن ٿا. پاڪستان ۾چار ٽيڪس جيڪي روينيو جي ذريعي اچن ٿا. اهي هي آهن:  1ـ جنرل سيلز ٽيڪس، 2_سنٽرل ايڪسائيز ڊيوٽي، 3_ڪسثم ڊيوٽي، 4_انڪم ٽيڪس.

روزمره جون جيڪي بـ شيون استعمال ۾ اچن ٿيون. انهن ۾ حڪومت طرفان روپين سان گڏوگڏ پيسن جو بـ واڌارو ٿئي ٿو. خاص ڪري گيس، پيٽرول، بجلي ۽ ٻيون شيون. اسان جي ملڪ ۾ 1961ع يعني صدر ايوب جي دوۡر ۾ جيڪا ڪرنسي استعمال ڪئي وئي ان ۾ 5، 10، 50، ۽ 25 پيسـ متعارف ڪرايا ويا. اهي سڪا صدر ذياالحق جي دوۡر تائين هلندا رهيا ۽ پوءِ آهستي آهستي اهي ختم ٿيندي ويا. اڃ جي تاريخ ۾ آّخري سڪو 1 روپي جو آهي. جيڪو هر امير ۽ غريب جي هٿن ۾ پهچي ٿو. تـ جڌهن اسان جي هٿن ۾ آّخري سڪو روپين ۾ اچي ٿو. تـ پوءِ حڪومت طرفان اسان کان هر شئي تان پيسن جي ڊمانڊ ڇو ٽي ڪئي وڃي. پاڪستان جي 20 ڪروڙ آبادي کان هر روز 80 پيسـ ، 20 پيسـ ، 50 پيسـ ، 60 پيسـ ورتا وڃن ٿا سڄي ملڪ مان اها رقم روزانو جي بنياد تي وصول ڪئي وڃي ٿي. هفتيوار، ماهوار ۽ سالانـ اها رقم لڳ ڀڳ لکن ، ڪروڙن ۽ اربن جي شڪل اختيار ڪري وڃي مڪلي خزاني ۾ گڏ ٿئي ثي. جنهن جو ڪو بـ، ڪٿي به حساب ڪتاب ئي نـ آهي. ۽ نـ ئي وري ڪير پڇا ڻو ڪري ٿو .

اسان جي ملڪ ۾ سڀ کان وڌيڪ آبادي عورتن جي رهي آهي. پر سندس جياپي جا ذريعا تمام گھٽ رهيا آهن. بلڪ نـ هئڻ جي برابر اڄ جي دور ۾ بـ عورت تعليم کان محروم آهي،صحت جي سهولتن کان محروم آهي، بنيادي حق نٿا ڏنا وڃن، روزگار ڪرڻ جا موقعا نٿا ڏنا وڃن. سياسي شعور کان بيخبر آهي، سماجي ڳالهين ۽ فيصلن کان بيخبر آهي، گھريلو تشدد ڪيو ٿو وڃي، هتي جي عورتن سان ناانصافي وارو عمل گھر کان وٺي ملڪي سطح تي هلندو پيو اچي. ان هوندي بـ اسان جي قوم جي نياڻين جي برداشت جي حد تـ ڏسو. جو هو ملڪ جي معيشيت ۾ ٻيڻو حصو ڀري ٿي17 فيصد ٽيڪس ڀري. هتي ٻن طبقن جون عورتون رهن ٿيون. هڪ شهري ۽ ٻيون ٻهراڙي ۾ رهندڙ. انهن ٻنهي طبقن جي عورتن جو ملڪي معيشيت کي وڌائڻ ۾ وڏو حصو آهي.

شهر جي عورت

توهان ڏسندا هوندا تـ وڏن شهرن ۾ سڀ کان وڌيڪ رش عورتن جي هوندي آهي.عيد هجي، شآدي هجي، پارٽي هجي يا ڪو ٻيو پروگرام شهر جي عورت ٻارن کان وٺي گھر جي هر ڀاتي لاءِ ڪپڙن کان وٺي جتين تائين جي خريداري ضرور ڪندي آهي. ان سان گڏوگڏ گھر جو ڪجھ خاص ۽ ضروري سامان پڻ وٺندي آهي. اها خريداري هو سال ۾ 4 ڀيرا ضرور ڪندي آهي. جيڪڌهن جملي هڪ گھر ۾ 7 ڀاتي رهن ٿا تـ انهن جي شين تي ٽيڪس ٻدجي تـ ڪيترو ٿو ٿئي. هر هڪ ماڻهو جي خريداري تي ٽيڪس ٿئي ٿو. کاڌو، پاڻي، پجلي ۽ گيس جو خرچ وري الڳ هوندو آهي. اهڙي طرح هو ملڪي جي، ڊي، پي ۾ ڪنٽريبيوشن ڪري ٿي.

ٻهراڙي جي عورت  

پاڪستان هڪ زرعي آبادي ڪندڙ ملڪ آهي. هتي جي معشيت جو وڏو حصو زراعت تي مشتمل آهي. گھڻي ڀانڳي ڏٺو وڃي تـ ٻني ٻاري جو ڪم مردن کان وڌيڪ عورتون ڪن ٿيون.  صبح سوير کان وٺي شام تائين پوءِ اهو گۡڏ ڪڍڻ هجي يا گند گاهه ، وهر ڪرڻ کان وٺي لابارن تائين پنهنجي صحت جي به پرواه نـ ڪندي، هوءَ سمورو ڏينهن ٻني ۾ ڪم ڪري ٿي. پوءِ چاهي آسمان ۾ ڪيتري بـ تپش هجي. موسم ڪيترو بـ سرد هجي يا ، وري تيز برساتون هجن. پر هن کي ڪا بـ پرواه ناهي هوندي۽ نه ئي وري ڪو هن جي پرواه به ڪندو آهي . هر حال ۾ هي پنهنجي محنت جاري ۽ ساري رکندي آهي. جيڪڏهن هي محنت نـ ڪري تـ جيڪر اسان جي ملڪ جا سڀ ماڻهوبُک وگھي پنهنجو پساهه وڃائي وهن.

اسان جا حڪمران جڏهن ٽيڪس جو پيسو ميڙڻ شروع ڪندا آهن. تڏهن انهن کان اهو وسريو وڃي تـ هي اهو پيسو آهي جيڪو هڪ ماءُ پنهنجي ٻچي کي روئندو ڇڏي سڄو ڏينهن ٻني تي ڪم ڪري ڪمايو آهي. هي اهو پيسو آهي جيڪو سڄو ڏينهن خريداري ڪندي ٿڪاوٽ مان بيحال ٿي هڪ عورت ڏنو هو. جنهن جي لاءِ اسان ٻازار ۾ هڪ بينچ بـ رکي نـ سگھياسين. جو هو پنهنجي ٿڪ ڀڃي.

حڪومت کي گھرجي تـ غريب عوام تان هي ٽيڪس جو عذاب گھٽ ڪن. تـ جيئن اهي سۡک جو ساهه کڻي سگھن. ٽيڪس جا جيترا بـ طريقا آهن اهي سڀ امير طبقن، ادارن، ڪمپنين ۽ ڪارخانن کان وصول ڪيا وڃن. جيستائين انهن سمورن سرمائيدارن وٽان ٽيڪس جو پيسو نـ ايندو. تيستائين ملڪ جي ترقي ناممڪن آهي.

POOR TAX POLICY vs. POOR PEOPLES

Country collects taxes from its citizens in order to spend it for the betterment of their people. With this collection of the income tax, the government spends it on national defense, debt related services and the welfare-related issue of their citizens.  But, here the thing that needs to be addressed is to make sure that the tax policy should be based upon equity, justice and fair treatment for each taxpayer.

Now when it comes in terms of Pakistan, its taxations system comprises of two divisions named Direct and Indirect taxes. As we have discussed earlier that the tax policy should be based on fair treatment. But, the situation is different in case of our country. There is no fair and equity-based tax collection. Whatever tax is being charged from a rich people is also being charged upon the poor. Let’s take a very simple and a common example of Our Recharge. Tax while recharging a card is being imposed the same on all of us. As per according to the recent report of Federal Board of Revenue (FBR), as a Pakistani citizen, every person is liable to pay 125,000 just to pay our debts to our foreign and domestic lenders.

In case of Pakistan, only poor people are subjected to pay heavy taxes and faces harsh taxation policies just to finance and facilitate the rich people. Poor people don’t even know the basic rights of paying taxes when in contrast-rich people can hire highly paid lawyers who can keep them away from paying the maximum amount of tax and provides new and secret ways of avoiding tax.  Now, this is the responsibility of any government that they should make an autonomous organization which should be free from any political influence.

There should be a strict accountability mechanism to check either an official or unofficial is involved in corrupt practices. The government should mechanized a system where this should be important to make sure that everyone is supposed to pay tax as per according to one’s income, capacity, and ability to pay tax. Now here, another most important thing that a government needs to address is to restore the public trust in the taxation system. Pakistani Government needs to realize that pour current Tax Collection Policy is very weak, it has got much of loopholes,, which needs to be filled as soon as possible for the prosperity and development of the economy.

 

سول سوسائٽي جي لاءِ سوڙها ٿيندڙ دڳ ۽ ڊجيٽل دنيا

مدر ٽيريسا چيو هو“ آئون اڪيلي سر دنيا کي تبديل نٿي ڪري سگهان پر آئون پاڻي ۾ هڪ پٿر اڇلائي ڪيتريون ئي لهرون پيدا ڪري سگهان ٿي”.سماج ۾تبديلي لاءِ اهڙيون لهرون پيدا ڪندڙ شخصيتون جيڪڏهن پاڻ ۾ گڏجي پون ته هڪ آئيڊيل (مثالي) سول سوسائٽي وجود ۾ اچي سگهي ٿي پر پاڪستان ۾ آئيڊيل سول سوسائٽي ڪيئن وجود ۾ اچي جڏهن اڳ موجود سول سوسائٽي لاءِ پاڪستاني ڌرتي تنگ ڪئي وئي هجي.

پاڪستان ۾ سول سوسائٽي ۽ ان سان لاڳاپيل ماڻهو هونئن ته وڏي عرصي کان وٺي سخت تڪليفن ۽ پابندين کي منهن ڏئي رهيا آهن پر گذريل 5 سالن کان ان ۾ هڪ قسم جي شدت آئي آهي جنهن ۾ سول سوسائٽي تنظيمن لاءِ پاليسيون سخت ڪرڻ کان علاوه ڪيترائي سول سوسائٽي رهنماءَ ۽ ڪارڪن گم ڪيل آهن ۽ ڪيترائي ماريا ويا آهن.

هن سال جي پهرين مهيني ۾پنجاب جي 5 بلاگرس کي گم ڪيو ويو.4 جنوريءَ 2017 تي ٻن سئوٽن بلاگرس وقاص گورايا ۽ عاصم سعيد کي گم ڪيو ويو، ان جي ٻن ڏينهن کانپوءِ شاعر ۽ پروفيسر بلاگر سلمان حيدر کي گم ڪيو ويو. ڪجهه ڏينهن جي وقفي کانپوءِ پوليو متاثر بلاگر احمد رضا نصير ۽ هڪ ٻي ايڪٽِوسٽ ثمر عباس کي گم ڪيو ويو. موجود معلومات مطابق انهن مان سلمان حيدر ،وقاص گورايا ۽ عاصم سعيد آزاد ٿي چڪا آهن. سنڌ  ۾ گم ٿيل ماڻهن لاءِ آواز اٿاريندڙ فورم ‘وائس فار مسنگ پرسنس جي ڪنوينر پنهل ساريو کي 3 آگسٽ 2017ع تي گم ڪيو ويو جيڪو اڍائي مهينن کانپوءِ 18 آڪٽوبر تي آزاد ٿيو.نوٽ ڪرڻ جي ڳالهه اها آهي ته آزاد ٿيل اهي رهنما ۽ ڪارڪن هاڻ اهڙي ڪنهن به سماجي سرگرميءَ ۾ حصو نٿا وٺن جنهن ۾ اڳ اُهي شامل هوندا هئا.

مارچ 2013ع ۾ ڪراچي جي سماجي اڳواڻ پروين رحمان کي قتل ڪيو ويو،25 مئي2014ع تي وڪيل ۽ هيومن رائٽس ڪميشن پاڪستان جي سربراهه کي ملتان ۾سندس آفيس ۾ قتل ڪيو ويو،24 اپريل 2015ع تي سبين محمود کي ڪراچي ۾ قتل ڪيو ويو جيڪا سيڪنڊ فلور جي نالي سان بلوچستان جي مسئلن تي هڪ پليٽ فارم مهيا ڪري رهي هئي،14 جولائي 2016ع تي 52 سالا سماجي رهنماءَ ظفر لنڊ کي ڪوٽ ادو ۾ قتل ڪيو ويو.

 سول سوسائٽي لاءِ هڪ رڪاوٽ انهن لاءِ پکيڙيل منفي تاثر پڻ آهي.ڪجهه مذهبي ڌريون پنهنجي تنگ نظري ۽ انتها پسند سوچ جي ڪري باقاعده اها پروپيگينڊا هلائينديون آهن.ماڻهن کي ٻڌايو ويندو آهي ته اهي(اين.جي.اوز) تنظيمون انڊيا ، يهودي يا وري آمريڪي ايجنٽ آهن جيڪي فلاحي ڪمن جي نالي تي مسلمانن ۾ بي حيائي پکيڙڻ چاهين ٿيون.ڪجهه اهڙا واقعا به رپورٽ ٿيا جن ۾ ڳوٺاڻن ڳوٺ ۾ آيل اين.جي.او سان جهيڙو ڪيو.

نومبر 2015ع ۾ مزدورن جي حقن ۽ امن قائم ڪرڻ لاءِ ڪم ڪندڙ هڪ غير سرڪاري تنظيم ‘پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف ليبرايجوڪيشن اينڊ ريسرچ’(پائيلر) تي انڊيا جي ايجنٽ هجڻ جو الزام لڳايو ويو.هڪ نجي ٽي وي چئنل تي ان تنظيم ۽ ان جي ڪارڪنن خلاف من گهڙت بدنامي واري مهم هلائي وئي جنهن ۾ ملازمن جي ذاتي معلومات ڏئي انهن جي زندگي خطري ۾ وڌي وئي.

انهن واقعن کان علاوه سول سوسائٽي حڪومتي سختين کي پڻ منهن ڏئي رهي آهي.آڪٽوبر 2015ع ۾ حڪومت طرفان بين القوامي اين.جي.اوز لاءِ نئين پاليسي جو اعلان ڪيو ويو جنهن کانپوءِ انهن لاءِ ڪم ڪرڻ ۾ پريشانين ۾ واڌارو آيو آهي.ان پاليسي ۾ چيو ويو آهي ته پاڪستان ۾ ڪم ڪندڙ سڀئي آئي.اين.جي.اوز نئين سر رجسٽريشن ڪاغذ جمع ڪرائين.انهن ڪاغذن ۾ ڪيترن ئي غير ضروري دستاويزن لاءِ چيو وڃي ٿو جيڪي رجسٽريشن جي عمل کي وڌيڪ سست بڻائي ڇڏين ٿيون.حڪومت نه رڳو بين القوامي اين.جي.اوز پر مقامي اين.جي.اوز لاءِ پڻ نئين پاليسي آڻڻ جو ارادو رکي ٿي جڏهن ته اهي تنظيمون اڳ ۾ ئي مقامي،صوبائي ۽ قومي قانونن تحت رجسٽر ٿيل آهن.

مارچ 2015ع ۾ پنجاب حڪومت هڪ آرڊر ذريعي اين.جي.اوز کي پابند بڻائي ڇڏيو آهي ته اهي ننڍي ۽ معمولي ورڪشاپ،ٽريننگ يا ميٽنگ لاءِ ضلعي حڪومت کان اڳواٽ اجازت وٺندا.اهڙيون ئي پابنديون ڪي پي ڪي حڪومت پڻ لاڳو ڪري چڪي آهي

اهڙي صورتحال ۾ جڏهن سول سوسائٽي لاءِ عملي طور ورڪشاپ،ٽريننگ يا ميٽنگ ڪرائڻ تمام گهڻو مشڪل بڻايو ويو آهي ته انهن انٽرنيٽ کي ڊجيٽل اسپيس طور استعمال ڪرڻ شروع ڪيو آهي.مثال طور هڪ دفعي اهي ڪو ورڪشاپ ڪرائي ان جي شرڪت ڪندڙن کي بنيادي ٽريننگ ڏئي باقي ڪم سوشل ميڊيا تي ڪيو وڃي ٿو جتي پنهنجا گروپ قائم ڪري پاڻ ۾ ڳنڍيل رهن ٿا ۽ پنهنجي ٽارگيٽ بابت گهڻو ڪم ان پليٽ فارم تي ئي ڪن ٿا آهن.اتي مختلف قسمن جي اهم معلومات جيڪا هڪ عام سماجي ڪارڪن لاءِ ڳولهڻ ڏکي آهي اها ان گروپ تي آساني سان ملي ويندي.

بلاگ جو استعمال به سول سوسائٽي لاءِ هڪ اهم اوزار آهي.اهڙا مضمون جيڪي اخبارون پنهنجي مفادن تحت نٿيون ڇاپين اهي بلاگ جي صورت ۾ عوام تائين پهچائڻ جي ڪوشش ڪئي وڃي ٿي.پنهنجي بلاگ کي آئون “لوُسي برن هولز” جي مضمون ‘ڊجيٽل رسورسز فار سول سوسائٽي’ مان ورتل ڪجهه اهم ڳالهين سان ختم ڪندس هن جي مطابق سول سوسائٽي کي ڊجيٽل اسپيس جو وڌ کان وڌ فائدو کڻڻ لاءِ ڊجيٽل ملڪيت، انفراسٽرڪچر ۽ رسورسز جي ڪم ڪرڻ جي طريقي کي سمجهڻو پوندو.هر مشن جي ڪاميابيي لاءِ ان جي مطابق ڊجيٽل ٽُول جي چونڊ ڪرڻي پوندي.سول سوسائٽي جنهن سان به ڏي وٺ ۾ اچي ته ان کي ڊيٽا ڊونر سمجهي ٽريٽ ڪيو وڃي ۽ ان ڊيٽا جي عزت ۽ حفاظت پڻ ڪئي وڃي ۽ اهم ڳالهه ته اهو سکڻ ته ڊجيٽل ڊيٽا ۽ انفراسٽرڪچر کي محفوظ ۽ اثرائتي نموني ڪيئن استعمال ڪجي.

 غربت ۽ ترقي

 

ترقي جي نالي تي پاڪستان جي عوام سان هر حڪومت جي دور ۾ ڀوڳ ٿيو آهي. حڪومت ساده لوح عوام جي خدمت ڪرڻ بدران انهن کي لٽيو ۽ ڦريو آهي. 70 سال جو عرصو ڪو ٿورو عرصو نه آهي جنهن ۾ ملڪ ترقي نه ڪري سگهي ها. ڪجهه بيروني ته ڪجهه اندروني سازشن صرف پاڪستان جي عوام کي ئي نقصان پهچايو آهي. ۽ انهن مان صرف چند ماڻهن دولت جا انبار گڏ ڪري ڇڏيا آهن. دولت جي نامنصفاڻي ورڇ جي ڪري نظام ۾ سماجي ۽ معاشي خرابيون پيدا ٿيون آهن. نظام ترقي جي بدران تنزلي طرف راغب آهي. هڪ ته ذاتي ملڪيت جي تصور غربت ۽ سرمائيدري کي تمام گهڻي تقويت ڏني آهي. اِهو ڪٿي جو انصاف آهي ته صرف دنيا جي اٺن ماڻهن وٽ ايتري دولت آهي جيڪا دنيا جي اڌ آبادي وٽ به ڪونهي. نه صرف اهو پاڪستان ۾ 22 خاندانن وٽ ايترا دولت جا انبار ۽ ڊڳ آهن جو 20 ڪروڙ عوام کان به مٿي آهن. عوام جون صرف ٿوريون ته ضرورتون آهن انهن کي به ست ڏهاڪن ۾ نه سڌاريو ويو. 

ملڪ ۾ غربت جو تناسب 35 سيڪڙو آهي. خواندگي جي شرع 58 سيڪڙو آهي. 22.4 ملين ٻار اسڪول ڪو نه ويندا آهن. 45 سيڪڙو ٻار اسٽنٽ يا مختلف بيمارين ۾ ورتل آهن. 64 سيڪڙو نوجوان بيرروزگاري جي عالم ۾ در در ٺوڪر کائڻ تي مجبور آهن. پٽيواري جي پوسٽ لاءِ 23 لکن درخواستون موصول ٿين ٿيون ۽ جنهن مان 255 پي ايچ ڊي ۽ 2 لک انجنيئر شامل آهن. نه صرف اهو پر سنڌ جي شهرن ۽ ٻهراڙي جي علائقن ۾ 80 سيڪڙو ماڻهون ڪِنو پاڻي پين ٿا. ننڍن ۽ وڏن شهرن ۾ پاڻي نيڪال جو ڪو به جوڳو بندوبست ۽ نظام نه آهي. تعليمي ادارا تباهي جي ڪناري تي بيٺا آهن. تعليمي ايمرجنسي جي باوجود به سنڌ جي تعليمي صورتحال بهتر ٿي نه سگهي. ان کان علاوه اسپتالون مريضن کي شفا ڏيئڻ بدران ويتر انهن کي وڌيڪ بيمار ڪنديون آهن. سنڌ جا تقريبن شهر اجڙيل ۽ انهن جي حالت پستي ۾ آهي. ملڪ ۾ سماجي، معاشي ۽ سياسي اهڃاڻن مان اهو اندازو لڳائي سگهجي ٿو ته اسان مجموعي ترقي ۽ خوشحالي  ۾ ڪٿي بيٺا آهن. اسان جا جمهوري ادارا، سياسي معاشي ادارا، سماجي تهذيبي تنظيمون، سياستدان ۽ اُهي سڀ ذميوار ڌريون جيڪي غربت ختم ڪرڻ جون وڏيون وڏيون دعوائون ڪندا آهن. عملن اُهي سڀ حقيقي عمل کان ڏور آهن.  ڇو ته دنيا سطح تي جيڪا به تحقيقي عالمي انڊيس شايع ٿيندو آهي ان ۾ پاڪستان جو نالو هميشه هيٺين ڏهن نمبرن ۾ هوندو آهي. صنفي اڻبرابري ۾ 144 ملڪن مان 143 نمبر تي، معاشي اڻبرابري تي 146 نمبر تي 152 ملڪن مان،  ماحولياتي پائيداري انڊيس مطابق 146 ملڪن مان پاڪستان 131 نمبر تي آهي. عالمي ڪرپشن انڊيس مطابق پاڪستان دنيا جي 176 ملڪن مان 116 نمبر تي آهي. يونيسڪو جي رپورٽ موجب 150 ملڪن مان پاڪستان جو خواندگي جي شرح جي حساب سان 135 نمبر تي  آهي. ان کان علاوه اخلاقي پستي، سياسي وڳوڙ،سول ملٽري لاڳاپا، سماجي برايون، معاشي استحصالي، توانائي جو بحران، ادارتي بربادي،  قدرتي آفتون، دهشتگردي، مذهبي ناچاڪي، زارعت تباهه، آمدرفت جا مسئلا، کاد خوراڪ جا مسئلا، اقرءِپروري،  رشوت، منفي رويا، نظرياتي کوٽ، قانون براءِ قانون، آمدني ۾ اڻبرابري، عمل درآمد جا مسئلا، غالب طاقتور ۽ وڏيرا شاهي ڪجهه اهڙا ناسور للڪارون آهن جيڪي ملڪ جي مجموعي صورتحال کي ناچاڪ ڪري ڇڏيو آهي.   

2017 ع واري بجيٽ ۾ حڪومت معاشي ترقي جو دعوائون ڪيون پر افسوس اِهو آهي ته زميني حقيقتون حڪومت جي تقريرن کان بنه مختلف آهن. عام عوام 70 سالن کان صرف ترقي جو نالو ٻڌيون آيون آهن حقيقت ۾ انهن کي خبر ئي نه آهي ته ترقي ڇا هوندي آهي؟ اسان جي ملڪ ۾ ترقي جو نالو عام آهي پر غربت جام آهي ۽ هن قوم کي به سلام آهي جو ايترو صبر ۽ سهپ جو مظاهرو ڪري بيٺي آهي. مٿي ڄاڻايل ڪجهه مسئلن ۽ ان کان علاوه ٻيا به ڪيترائي مسئلا آهن جنهن مان پاڪستان جو عوام هرروز جي حساب سان منهن ڏيندو آهي. ڪير مڃي نه مڃي پر پاڪستاني عوام نڊر ۽ مظبوط عوام آهي جو مجموعي طور تي اهڙي خراب صورتحال هجڻ جي باوجود به انهن ماڻهن کي ئي اليڪشن ۾ ووٽ ڏيئي چونڊيندو آهي. جنهن مان انهن کي ڪا به اميد ۽ آسرو نه هوندو آهي. تقريبن سنڌ ۾ 50 سال پاڪسان پيپلز پارٽي جو ئي راڄ رهيو آهي. پر اڄ به سنڌ جا ڪيترائي ٻهراڙي جا علائقا هن گلوبل دنيا ۾ اونداهي ۾ رهندا آهن. سنڌ جو تقريبن هر ڳوٺ، شهر، وستي ۽ واهڻ جو ڏيک موئن جي دڙي کان گهٽ نه آهي. ڇا سنڌ جي ٻهراڙي يا شهري علائقن ۾ پي پي پي کان علاوه ٻيو متبادل ڪهڙو آهي؟ جي هان متبادل نه هجڻ جي ڪري ڪرپٽ پي پي پي جا حڪمران سنڌ جي عوام جو رت چوسي ان جي عيوض انهن کي لالي پاپ ڏيئي ڇڏيندا آهن. 

اهو هڪ مڃيل اصول آهي ته ڪنهن به ملڪ ۽ قوم جي اوسر ۽ ترقي ۾ سٺي حڪومت جو اهم ڪردار هوندو آهي. سٺي حڪومتي نظام مان اها توقع ڪئي ويندي آهي ته ملڪ ۽ ريجن ۾ هلندڙ معاشي ۽ سماجي تبديلين  جو بغور جائزو وٺي ۽ انهن مشغولين کي پاڪستان ۾ ريگيوليٽ ڪرڻ جي ڀرپور ڪوشش ڪري. قوم جي مفاد ۽ ملڪ جي سلامتي لاءِ بهترين خارجي پاليسي تشڪيل ڏي. ريجن جي ملڪن سان بهترين تعلقات قائم ڪري. ملڪ اندر جيڪو ادارن جي وچ ۾ وڳوڙ ۽ افراتفري وارو ماحول آهي ان کي فعال ڪري ملڪ جي مجموعي ترقي لاءِ استعمال ڪيو وڃي. ان کان علاوه سٺي جمهوري حڪومت جو ڪم آهي ته ملڪ جي اندورني ادارن خاص طور تي سول ملٽري  تعلقات کي باهمي ملڪي مفاد خاطر عمل ۾ آندو وڃي. ماضي ۾ جيئن پاڪستان ۾ ٿيندو آيو آهي ته ملٽري ۽ سول حڪومت ڪڏهن به هڪ پيج ته نظر نه آيون آهن. تنهنڪري 70 سالن جي تاريخ ۾ تقريبن 40 سال حڪومت فوج وٽ رهي آهي. جنهن جي نتيجي ۾ ملڪ هر دور ۾ سياسي، سماجي، جمهوري ۽ معاشي مسئلن ۽ وڳوڙ جي ور چڙهيل رهيو آهي. جيڪڏهن اسان گذريل هڪ سال جو جائزو وٺون ته حڪومت عوام لاءِ ڪي به ترقي جوڳا ڪم نه ڪيا آهن. بلڪه پنهنجي پاڻ کي ڪرپشن جي ڪيسن مان جند ڇڏائڻ جي چڪرن ۾ آهي. پنهنجي پاڻ کي صادق ۽ امين ڪرڻ جي چڪرن ۾ آهن. عوام جي مسئلن تي عوامي حڪومت غور ڪرڻ لاءِ بلڪل تيار ئي نه آهي. هاڻي وري نئو رونشو سينٽ مان بل پاس ڪرائي نواز شريف کي پارٽي جو صدر ڪيو ويو آهي. اِهو ڪهڙو نه غيرآئيني ۽ غير جمهوري رويو آهي جو ن ليگ سپريم ڪورٽ مان نااهل وزيراعظم کي آئين ۾ ڪجهه ترميمون ڪري هنءَ کي پارٽي جو صدر ڪيو ويو آهي.

جيتوڻيڪ وقت جي وفاقي توڙي صوبائي حڪومت کي چند گذارشون آهن ته جيڪڏهن ملڪ ۾ حقيقي ترقي آڻڻي آهي ته 64 سيڪڙو نوجوان انهن لاءِ هنري سکيا جا بندوبست ڪيا وڃن. نوجوانن جي ايتري وڏي کيپ پاڪستان ۾ يا ته بيرزوگار آهي يا مزدوري ڪندي آهي. انهن کي جيڪڏهن هڪ جڳهه تي متحده ڪري انهن کي مجموعي معاشي ۽ سماجي ترقي لاءِ استعمال ڪيو وڃي ته اسان جي ملڪ جا ترقي وارا خواب جلد ئي پورا ٿي سگهن ٿا. ان ڏس ۾ حڪومت کي ڪجهه سنجيده  قدم کڻڻا پوندا جنهن سان انهن جي صلاحيتن کي استعمال ڪري سگهجي. هڪ ته اِهو ڪري سگهجي ٿو ته ضلعي ليول تي هنري سکيا جا زون ٺاهيا وڃن انهن کي مختلف هنرن ۾ ماهر ڪيو وڃي مثال طور پلمبر، بجلي ٺاهڻ وارو، واڍو، رازو ۽ وغيره  وغيره. پاڪستان ۽ خاص طور تي جيڪڏهن سنڌ جي هر ضلعي ۾ ان قسم جا هنري سکيا جا مرڪز ٺاهيا وڃن ۽ انهن کي باقاعده  عملي طور تي هلايو وڃي ته ان جا تمام مثبت نتيجا نڪرندا. ٻي سفارش اِها آهي ته پاڪستان جي اڌ کان وڌيڪ آبادي عورتن تي مشتمل آهي ۽ انهن مان زياده تر ٻهراڙي جي علائقن ۾ رهنديون آهن. جيڪڏهن ڏٺو وڃي ته عورتن جي به پاڪستان جي معاشي سماجي ترقي ۾ ڪا خاص ونڊ نه رهي آهي ان جا سبب اسان جا موروثي ۽ مُدي خارج خيالات، تصور ريتون ۽ رسمون آهن. پهرين ته انهن ريتن ۽ رسمن جي سنگرن کي ٽوڙڻ جي شديد ضرورت آهي. عورتن کي پڙهڻ جا موقعا فراهم ڪيا وڃن. انهن لاءِ ملڪ ۾ هر شعبي ۾ برابري جي بنياد تي نوڪريون ڏيون وڃن. نه صرف نوڪري پر انهن کي هر جڳهه تي برابري جو درجو ڏنو وڃي. انهن جي وڌندڙ گهرو تشدد تي قابو پاتو وڃي. انهن سان ٿيندڙ ڏاڏاين ۽ هراسمينٽ متعلق ٺهيل پاليسين تي سچائي سان عمل ٿيئڻ گهرجي ته جئين انهن کي انصاف ملي سگهي. ٽين سفارش اِها آهي ته اڄ جا ٻار سڀاڻي جا معمار آهن. ملڪ ۽ قوم جا اڏيندڙ، اڳواڻ ۽ سرواڻ آهن. انهن کي ڪڏهن به نظر انداز نٿو ڪري سگهجي. اڄ پاڪستان ۾ 2 ڪروڙ کان به مٿي ٻار اسڪول نه ويندا آهن. ان جو جيڪڏهن سال جو معاشي نقصان جو ڪاٿو لڳائجي ته ملين ڊالرن کان به مٿي ٿيندو. ٻارن جي تعليم کي يقيني بنائڻ جي ضرورت آهي. ان کان علاوه تعليمي سليبس ۽ ٽيڪسٽ بڪ به تبديل ڪرڻ جي ضرورت آهي. ٻارن کي علمي ۽ ڪتابي تعليم سان گڏوگڏ انهن کي هنري سکيا جي جي باري ۾ پڙهايو ۽ عملي طور تي سيکاريو وڃي. انهن جي شخصيت جي به تخليق ڪئي. اسڪولن جو اهڙو نظام ۽ ماحول هجي جو ٻار اتان ارسطو ۽ فلاطون ٿي نڪرن. انسانيت جي خدمت ڪرڻ جو جذبو انهن ۾ هجي. ڇوٿين سفارش اِها آهي ته انفارميشن ٽيڪنالاجي جي شعبي ۾ ترقي ڪرڻ جي ضرورت آهي. آئي سي ٽي جو شعبو پاڪستان جي معيشت ۾ بي پناهه نواڻ پيدا ڪري ان ۾ ترقي پڻ آڻي سگهي ٿو. پنجين ملڪ جي مادي ترقي لاءِ اِها سفارش آهي ته وسيلن جي برابري جي بنيادن تي ورڇ ۽ ونڊ ڪئي وڃي. جنهن علائقي يا صوبي مان ڪا قدرتي معدنيات نڪري ٿي ان علائقي کي ان جي رائلٽي ڏني وڃي. جڏهن وسيلن جي ونڊ صحيح ٿيندي ته ملڪ خد به خد ترقي جي راهه تي گازمن ٿي ويندو. ۽ ان کان علاوه صوبن اندر وسيلن جي ونڊ جو مسئلو به حل ٿيندو ۽ عوام به خوشحال ٿيندي. ان کان علاوه ڇهين سفارش اخلاقي بهتري آهي جنهن ۾ اسان کي سچائي، ايمانداري، ذميواري، مثبت باهمي تعلقات، عزت و احترام، مثبت ۽ هاڪاري روين کي اپنائڻ جي ضرورت آهي. ڇو ته اِهي رويا يا اصول ڪنهن به ترقي يافته تهذيب جا بنياد آهن. گهٽ ۾ گهٽ اسان پنهنجي پاڻ سان ته سچا ٿيون ته هي اسان جو ملڪ آهي اسان هتي پيدا ٿيا آهيون هي زمين ڌرتي، مٽيءَ  ۽ ماڻهو اسان جا پنهنجا آهن جيڪڏهن اسان انهن جي باري ۾ غلط سوچينداسين يا انهن جو حق کائينداسين ته پوءِ اسان وڏا مجرم ۽ ڏوهاري آهيون. تنهنڪري ملڪ اندر وڌندڙ نفسانفسي ۽ اخلاقي ڏيوالپڻي کي ختم ڪرڻ جي ضرورت آهي. 

اجتماعي يا مجموعي ترقي جو خواب ڪڏهن به پاءِتڪميل تائين نٿو پهچي سگهي جيستائتن اسان سڀ عملي طرح سان ڪم نه ڪنداسين. جنهن ۾ پهريون ۽ اهم ڪردار اسان جي حڪومت جو آهي پوءِ سياستدانن جو، ان کان پوءِ ملڪ ۾ موجود ادارن جو، سول سوسائٽي تنظيمن جو، ميڊيا جو، عورتن جو، نوجوانن جو ۽ هر ان فرد جو جيڪو پاڪسان جو شهري آهي. تنهنڪري هڪ گڏيل جدوجهد جنهن ۾ ايمان جي پختگي هجي، جنهن ۾ سچو ارادو هجي، جنهن ۾ سچي محبت هجي، جنهن ۾ پنهنجي ملڪ جي عوام لاءِ درد هجي اهو ئي عمل ۽ رويو  غربت کي ختم ڪري ترقي ۽ خوشحالي جي راهه هموار ڪندو. ملڪ ۾ ترقي ۽ خوشحالي آڻڻ لاءِ اسان سڀني کي هڪ ذميوار شهري جو مظاهرو پڻ ڪرڻو پوندو.